Ερηνευτικά σχόλια στη Ραψωδία Γ.

 

ΡΑΨΩΔΙΑ Γ’ (στ. 121-244)

ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΑ

            Όπως παρατηρήσαμε στην περιληπτική αναδιήγηση της Ραψωδίας Β’, έπειτα από παρακίνηση του Δία μέσω του Όνειρου αποφασίζει να διατάξει γενική επίθεση. Προηγουμένως, όμως, δοκιμάζει το στράτευμα, προτείνοντας την εγκατάλειψη της πολιορκίας, μια πρόταση που γίνεται δεκτή. Η παρέμβαση του Οδυσσέα σώζει την κατάσταση, ενώ οι λόγοι του Οδυσσέα, του Νέστορα και του Αγαμέμνονα αποκαθιστούν το ηθικό του στρατεύματος και έτσι ξεκινούν οι ετοιμασίες για τη μάχη. Στο πεδίο της μάχης, όπως επισημαίνεται στην περιληπτική αναδιήγηση της Ραψωδίας Γ’, ο Μενέλαος ορμά να αντιμετωπίσει τον Πάρη κι εκείνος φοβισμένος τρέπεται σε φυγή. Ο Έκτορας τον επιπλήττει και ο Πάρης μετανιωμένος προτείνει μονομαχία με το Μενέλαο. Όποιος νικήσει, θα πάρει την Ελένη και τους κλεμμένους θησαυρούς της Σπάρτης. Ο Μενέλαος προβάλλεται δεκτικός και ξεκινούν οι ετοιμασίες για τη μονομαχία.

ΠΕΡΙΛΗΠΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

            Στην παρούσα ενότητα παρατηρείται η εμφάνιση της Ίριδας με τη μορφή της κουνιάδας της Λαοδίκης, την ώρα που η Ελένη υφαίνει στο θάλαμό της ένα υφαντό που απεικονίζει τον πόλεμο που διεξαγόταν για χάρη της. Η Ίριδα καλεί την Ελένη στα τείχη να δει τη μονομαχία Πάρη-Μενελάου με έπαθλο αυτήν. Εκείνη σπεύδει δακρυσμένη στα τείχη συνοδευόμενη από δυο θεραπαινίδες της. Εκεί βρίσκει τους γέροντες συμβούλους της Τροίας που αντικρίζοντάς την, εκφράζουν θαυμασμό για το κάλλος της, αλλά συνάμα οικτείρουν την παρουσία της στην Τροία, η οποία μπορεί να προκαλέσει μεγάλα δεινά στους Τρώες.

            Ο Πρίαμος, από τη μεριά του, με πατρικό ύφος, απαλλάσσοντάς την από την ευθύνη για τη σύγκρουση Ελλήνων-Τρώων, την οποία αποδίδει στους θεούς, την καλεί κοντά του και τη ρωτά για διάφορους Αχαιούς που διακρίνει στην παράταξη των αντιπάλων. Αρχικά τη ρωτά για τον επικεφαλής της αχαϊκής παράταξης, που διακρίνεται για το επιβλητικό του ανάστημα. Η Ελένη, εκφράζοντας μεταμέλεια για τη φυγή της με τον Πάρη, σε ερώτηση του Πρίαμου του απαντά πρόθυμα τόσο για τον Αγαμέμνονα, όσο και για τον Οδυσσέα, ενώ τα λόγια της για τον Οδυσσέα επιβεβαιώνονται και από τον γέροντα Αντήνορα, ο οποίος τον είχε γνωρίσει σε διπλωματική αποστολή πριν από την έναρξη του πολέμου. Στη συνέχεια η Ελένη, έπειτα πάλι από σχετική ερώτηση του Πριάμου, ονομάζει τον Αίαντα κι αναφέρεται στον Ιδομενέα, ενώ μάταια αναζητά με το βλέμμα της τους αδερφούς της Κάστορα και Πολυδεύκη, χωρίς να γνωρίζει πως έχουν ήδη πεθάνει από καιρό στη Σπάρτη.

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ:

«Μηνύτρα στην λευκόχερην Ελένην… ομόκλινην θα σ’ έχει αγαπημένην»(στ.121-138): Στο απόσπασμα αυτό εντοπίζεται για ακόμη μια φορά η αντίληψη για την επέμβαση των θεών στη ζωή των ανθρώπων. Όμως η Ίρις εδώ φαίνεται να ενεργεί αυθόρμητα, αφού δεν υπονοείται να έχει σταλεί από το Δία. Στη συγκεκριμένη επέμβαση της Ίριδας έχουμε την ενανθρώπιση, καθώς η θεϊκή αγγελιαφόρος εμφανίζεται στην Ελένη όχι με τη θεϊκή της υπόσταση, αλλά παίρνοντας τη μορφή της κουνιάδας της, της Λαοδίκης.

«Κι ευθύς από τον θάλαμον μ’ ένα λευκό μαγνάδι… ευθύς τον πύργον ανεβήκαν»(στ. 141-145): Μια από τις βασικές ασχολίες των γυναικών της ομηρικής εποχής ήταν ο αργαλειός, ακόμη και για τις βασίλισσες και τις βασιλοπούλες. Ακόμη, οι γυναίκες, πριν βγουν από το θάλαμό τους, κάλυπταν το κεφάλι τους με ένα πέπλο από λεπτό ύφασμα (μαγνάδι). Επιπρόσθετα, έπρεπε οι γυναίκες αριστοκρατικής γενιάς να συνοδεύονται από δύο τουλάχιστον υπηρέτριες (θεραπαινίδες) όταν εμφανίζονταν μπροστά σε άνδρες. Έτσι κι εδώ η Ελένη, ειδοποιημένη από την Ίριδα, βγαίνει από το θάλαμό της τηρώντας όλους τους κανόνες ευπρέπειας κι εμφανίζεται στα τείχη της πόλης, όπου βρίσκονται ο Πρίαμος και οι γέροντες σύμβουλοι, για να παρακολουθήσει τη μονομαχία Μενέλαου-Πάρη.

«που γέροντες ως ήσαν… δημηγόροι εξαίρετοι»(στ. 150-152): οι γέροντες λόγω ηλικίας δεν μπορούσαν να μετέχουν σε μάχες, ωστόσο διακρίνονταν ως δεινοί ομιλητές στις συνελεύσεις. Εξάλλου, η δημηγορική ικανότητα ήταν μια από τις μεγάλες αρετές του ομηρικού ήρωα, όπως επίσης και η ανδρεία, η υπεροχή στη μάχη. Ο ομηρικός ήρωας έπρεπε να είναι «ἔργων πρηκτήρ» (να ενεργεί, να πολεμά), αλλά και «μύθων ῥητήρ» (να αγορεύει). Γι’ αυτό και στον όμηρο η συνέλευση χαρακτηρίζεται «κυδιάνειρα» (αυτή που χαρίζει δόξα στους άνδρες).

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΤΗΣ ΕΛΕΝΗΣ ΣΤΑ ΤΕΙΧΗ ΚΑΙ ΤΗΣ ΤΕΙΧΟΣΚΟΠΊΑΣ:

α. Σε κάθε μονομαχία το έπαθλο έπρεπε να βρίσκεται στο χώρο της μονομαχίας. Έτσι κι εδώ η Ελένη, ως έπαθλο της συγκεκριμένης μονομαχίας μεταξύ του Μενέλαου και του Πάρη, έπρεπε να είναι παρούσα έστω και με συμβολικό τρόπο.

β. Με την εμφάνιση της αφορμής του πολέμου (της Ελένης) δικαιολογείται ο πόλεμος που διεξάγεται για χάρη της μέσα από την έκφραση θαυμασμού των γερόντων, ενώ η τειχοσκοπία παρουσιάζει κάποιους σημαντικούς Αχαιούς αρχηγούς. Τα στοιχεία αυτά δημιουργούν την εντύπωση ότι τώρα ξεκινά ο πόλεμος.

γ. Η τειχοσκοπία καλύπτει το χρόνο που απαιτείται για να φτάσει ο κήρυκας που έχει σταλεί να ειδοποιήσει τον Πρίαμο να μεταβεί στο πεδίο της μάχης, ώστε να συμφωνηθούν οι όροι της μονομαχίας και να επιβεβαιωθούν με όρκο.

ΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΕΡΟΝΤΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΛΕΝΗ:

Μένουν έκθαμβοι μπροστά στην ασύγκριτη ομορφιά της Ελένης, την οποία παρομοιάζουν με θεά και δικαιολογούν τον πόλεμο που έχει ξεσπάσει μεταξύ Ελλήνων και Τρώων για χάρη της (στ. 156-158). Ωστόσο, οικτείρουν την παρουσία της στην Τροία, καθώς θεωρούν ότι μπορεί να γίνει αιτία μεγάλης συμφοράς για τους Τρώες, γι’ αυτό θα προτιμούσαν να φύγει από την πόλη τους (στ.159-160).

ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΙΑΜΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΛΕΝΗ:

Φέρεται με ευγένεια, μεγαλοψυχία και πατρική καλοσύνη στην Ελένη, την οποία απαλλάσσει από την ευθύνη για τον πόλεμο, καθώς γι’ αυτόν υπεύθυνοι είναι οι θεοί (στ.161-165).

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΧΑΙΩΝ ΑΡΧΗΓΩΝ:

ΑΓΑΜΕΜΝΟΝΑΣ: Ο Πρίαμος τον ξεχωρίζει από όλους τους άλλους για το ωραίο και μεγαλοπρεπές παράστημά του, εκφράζοντας το θαυμασμό και την εκτίμησή του στους στ. 181-183. Από τη μεριά της η Ελένη τονίζει τη μεγάλη εξουσία του με τη χρήση του επιθέτου «κραταιός», αλλά και τον χαρακτηρίζει ως «καλό βασιλιά και ανδρείο πολεμάρχο» (στ. 179).

ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Από τα λόγια του Πριάμου, ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ανήσυχος (στ.192-198), αφού, αντί να κάθεται δίπλα στα άρματά του, περιφέρεται ανάμεσα στις τάξεις του αχαϊκού στρατού, γεγονός που φανερώνει τον ιδιαίτερο ρόλο του στο στράτευμα. Η Ελένη προβάλλει την ευστροφία και την οξύνοιά του, ενώ ο Αντήνορας εξαίρει τη δύναμη της σκέψης και του λόγου του.

ΙΔΟΜΕΝΕΑΣ: Χωρίς να ερωτηθεί από τον Πρίαμο, η Ελένη αναφέρει και τον βασιλιά των Κρητών, τον Ιδομενέα, καθώς τον γνωρίζει από παλιά, παρομοιάζοντάς τον με θεό.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ:

Όλη η ραψωδία Γ αποτελεί επιβράδυνση, αφού η μονομαχία καθυστερεί και απειλεί με ματαίωση τη σύγκρουση των δύο αντίπαλων παρατάξεων, ενώ η τειχοσκοπία επιβραδύνει τη μονομαχία. Με αυτού του είδους την καθυστέρηση ο Όμηρος αποσκοπεί:

α) Στην ένταση της αγωνίας και του ενδιαφέροντος των ακροατών αναφορικά με την έκβαση της μονομαχίας,

β) στο να δώσει σημαντικές πληροφορίες (1. γνωριμία με σημαντικά για το έπος πρόσωπα και με το εσωτερικό της πολιορκημένης Τροίας και 2. αναφορά σε διαπραγματεύσεις πριν από την έναρξη του πολέμου).

Επιπρόσθετα, στους στ. 243-244 εντοπίζεται η επική «ειρωνεία»: η Ελένη αγνοεί κάτι που οι ακροατές γνωρίζουν: αναρωτιέται γιατί δεν βλέπει τα αδέρφια της ανάμεσα στους Αχαιούς στρατηγούς και υποθέτει πως μπορεί από ντροπή για τη φυγή της με τον Πάρη να μην εμφανίζονται στο τρωικό πεδίο ή να μη μετείχαν στην εκστρατεία. Ο Όμηρος όμως στη συνέχεια πληροφορεί τους αναγνώστες πως τα δυο της αδέλφια έχουν πεθάνει από καιρό στη Σπάρτη, μια ειρωνεία που κάνει εμφανή την απομόνωση της ηρωίδας.

Από Δημήτριος Δημητριάδης.