Διδάσκοντας το προοίμιο της Οδύσσειας.

 

Oι στίχοι 1-25 αποτελούν την εισαγωγή της Οδύσσειας. Ο πρόλογος, η εισαγωγή ενός επικού ποιήματος ονομάζεται προοίμιο (οίμος = ο δρόμος, πρίν να βαδισθεί ο δρόμος και η οδός του έπους).

Στην Οδύσσεια όμως η εισαγωγή της κατανέμεται σε δύο προοίμια, τα οποία είναι συμπληρωματικά μεταξύ τους ( αυτά αποτελούν και τις δύο θεματικές ενότητες των στ.1-25):

1) το κυρίως προοίμιο ή προοίμιο του ποιητή (1-13): σε αυτό ομιλεί ο ποιητής.

2) το προοίμιο της Μούσας (14-25): σε αυτό υποτίθεται πώς έπειτα από την επίκλησή της από τον ποιητή έχει αρχίσει τη διήγησή της η Μούσα.

Το κυρίως προοίμιο ακολουθεί τη συνήθη οργάνωση ενός επικού προοιμίου:

Α) Επίκληση στη  Μούσα:  Ο ποιητής καλεί τη Μούσα να τον βοηθήσει να αφηγηθεί τα γεγονότα (στ.1).

Β) Διήγηση: (το θέμα του έπους και η υπόθεσή του σε γενικές γραμμές ): (στ.1-11).

Γ) Παράκληση: (ο ποιητής ζητεί από τη Μούσα να αρχίσει τη διήγησή της από κάποιο ορισμένο σημείο ή από όπου θέλει αυτή (στ.12-13).

Ωστόσο παρατηρούμε πώς το πρώτο προοίμιο, το κυρίως προοίμιο, καλύπτει σε γενικές γραμμές μόνο ένα μέρος της υπόθεσης του έπους, και συγκεκριμένα τον αγώνα του Οδυσσέα για το νόστο από την άλωση της Τροίας μέχρι το επεισόδιο με τα βόδια του Ηλίου στη Θρινακία  και το ναυάγιο που ακολούθησε. Έτσι προκύπτει η ανάγκη ενός δευτέρου προοιμίου που θα συμπληρώσει τη θεματογραφία της Οδύσσειας με την αναφορά στην παραμονή του Οδυσσέα στο νησί της Καλυψούς, στην αποφασισμένη από τους θεούς επιστροφή του στην Ιθάκη, στους αγώνες που τον περιμένουν εκεί, στην οργή του Ποσειδώνα, ενώ σε αυτό ακούγεται για πρώτη φορά και το όνομα του κεντρικού ήρωα.

 

Η Οντολογία του προοιμίου:

Μία διαφορετική προσέγγιση του μαθήματος της Οδύσσειας.

 

Μία διαφορετική προσέγγιση του μαθήματος της Οδυσσείας.

1.Ο άνθρωπος-υποκείμενο στην Οδύσσεια του Ομήρου.

Η Οδύσσεια του Ομήρου, εάν τουλάχιστον την εξετάσουμε μέσα από ένα καθαρά ανθρωποκεντρικό πρίσμα, θα διαπιστώσουμε ότι εξυπηρετεί μία πολύ συγκεκριμένη υπαρξιακή ανάγκη: Είναι μεσάζουσα ποίηση ανάμεσα στη μυθολογία και στον πραγματικό Άνθρωπο, στον Άνθρωπο ο οποίος θέλει να υπάρξει όχι με ένα μυθολογικό αιθέριο τρόπο, αλλά μέσα από ένα έλλογο συνδυασμό σκέψεως και πράξεως: ο Οδυσσέας σε όλο το Ποίημα της Οδυσσείας, είναι ο πολύτροπος, ο πολύπλαγκτος, ο άνθρωπος ο οποίος σκέφτεται και πράττει σύμφωνα με τα ανθρώπινα δεδομένα και δεξιότητες: ήδη ο Ποιητής μας έχει προετοιμάσει για τον Άνθρωπο Οδυσσέα και την Ανθρωπίνη φύση του. Συνομιλώντας με την Καλυψώ ο Βασιλέας της Ιθάκης είναι απόλυτος: δεν θέλει να ενωθεί με θεούς, είναι άνθρωπος, θέλει να ενωθεί με ανθρώπους, ο Όμηρος μέσα από την αρχή της Ομοιότητας εξελίσσει τον Άνθρωπο σε σχέση με τους Άλλους ανθρώπους, ουσιαστικά (πρίν τα πολιτικά του Αριστοτέλους) είναι ο θεμελιωτής της ανθρωπίνης Πολιτείας και Κοινωνίας.

Άρα η Οδύσσεια μετά τη Μινωϊκή και Μυκηναϊκή εποχή, αποτελεί την πρώτη προσπάθεια του Ανθρώπου να αποκοπεί από την εξάρτηση από τους Θεούς (εννοούμε ως Θεούς τις συμπαντικές δυνάμεις οι οποίες περιβάλλουν τους ανθρώπους) ώστε μέσα από μία έλλογη ιδιότυπη ανεξαρτησία μέσα στο σύμπαν ο Νοήμων Άνθρωπος να δημιουργήσει ό,τι εννοούμε ώς γήϊνο πολιτισμό ιδεών και αξιών. Από το Σύμπαν ο Οδυσσέας επιλέγει (ο έλλογος άνθρωπος) συγκεκριμένες δυνάμεις:

Τη δύναμη (Δίας) (κάτι σαν το Ηρακλείτειο πύρ, ισχυρά βούληση)

Τη σοφία (Αθηνά)

Την πληροφορία (Ερμής, ο οποίος είρει (ενώνει όπως λέγει και το όνομά του) τον ουρανό ώς σκέψη με τη γή ώς πράξη.

Την κίνηση (κάτι σαν το ύδωρ του Θαλή ( ο Ποσειδώνας ώς θεός της θαλάσσης συμβολίζει (επειδή είναι ενάντιος στον Οδυσσέα) ότι ο Άνθρωπος πλέον δεν θέλει το βύθισμα στο χάος του Όλου αλλά να επιπλέει και να κινείται έλλογα δημιουργώντας το νόστο επάνω στη γήϊνη  δημιουργία του). Από αυτή την άποψη άς προσέξουμε ότι όλα γίνονται επάνω στην κίνηση, πλέον ο άνθρωπος κινείται, εξάλλου μην ξεχνούμε ότι το ύδωρ σύμφωνα με το Θαλή κινεί τα πάντα, επίσης ο Πλατωνικός Κρατύλος θεωρεί ότι από το ύδωρ προέρχεται και η δράση ώς λέξη (ετυμολογικά).

Διδάσκοντας την Οδύσσεια…

Η Οδύσσεια (σύμφωνα και με τον Guthrie) αποτελεί τη διαθήκη του Ελληνικού  κοσμοθεωρισμού προς τον κόσμο μας: ο Ποιητής μεταφέρει τον τρόπο σύμφωνα με τον οποίο η δύναμη του σύμπαντος (Δίας) η σοφία του (Αθηνά) και η δύναμη το πνεύμα του κόσμου να μεταφέρει τα μηνύματά του προς τον Άνθρωπο (Ερμής) όλα αυτά τα μεγέθη μεταφέρουν τη δύναμή τους προς τον Άνθρωπο προκειμένου αυτός να λάβει τη σκυτάλη συνεχείας της δόμησης του κόσμου του. Η Οδύσσεια αποτελεί τη Γένεση του Ελλόγου Ανθρώπου ο οποίος πλέον μπορεί κληρονομώντας τις συγκεκριμένες συμπαντικές δυνάμεις τις μεταπλάθει  διά του Λόγου και δημιουργεί εκείνες τις νοητικές κατηγορίες οι οποίες θα τον βοηθήσουν στη δόμηση της γήϊνης ζωής του και πολιτισμού. Συζητούμε για τις νοητικές κατηγορίες του σκοπού, της επιλογής, της υπέρβασης των παθών χάριν του Λόγου, του σχεδιασμού, της αυτογνωσίας, του Νόστου.

Η Οδύσσεια στηρίζεται σε δύο συμβούλια θεών στα οποία όμως συμμετέχουν οι τρείς συγκεκριμένοι θεοί (φανερά έστω): ο Ποιητής μεταφέρει τις συμπαντικές ρίζες του Ελλόγου Ανθρώπου οι οποίες χάνονται στα βάθη του Όλου: ο Οδυσσέας κινείται ενορατικά συλλαμβάνοντας βαθιά μέσα του τη δύναμη, τη σοφία και την μηνυματική δύναμη ενός άλλου κόσμου τον οποίο θα πρέπει να ενώσει με το δικό του πραγματικό κόσμο. Όταν λοιπόν ξεπερνά τις Σειρήνες, ή τον Πολύφημο, ή καταβαίνει στον κόσμο του Άδου, οι ρίζες της σκέψης του και της πράξης του ευρίσκονται στα συμβούλια των θεών, δηλαδή στον συμπαντικό λογισμό ενός ανοικτού κόσμου σκέψεων και αποφάσεων: συγχρόνως είναι και για εμάς  ένα μήνυμα να σκεφτόμαστε έχοντας ανοικτούς ορίζοντες διότι ανήκουμε σε έναν ευρύτερο κόσμο σκέψεων και πράξεων και δεν χρειάζεται να εγκλωβιζόμαστε στον μικρόκοσμό μας.

Ο Οδυσσέας φέρει ένα από τα δύο χαρακτηριστικά του Ωραίου: ας μην ξεχνούμε ότι ο Οδυσσέας εξέρχεται από την αχλύ ενός πολέμου: του τρωϊκού πολέμου, ο οποίος από τον Έγελο αναφέρεται ως ο πόλεμος περί του Είναι: ο τρωϊκός πόλεμος είναι ξεκάθαρος συμβολισμός: ο άνθρωπος συμμετέχει στην Αγορά του Όλου και επιλέγει ποιες δυνάμεις θα χρησιμοποιήσει στο δικό του «κοσμικό κατάστημα» με υλικά όμως που θα αγοράσει από την Αγορά του Όλου. Ερευνά στον τομέα του Ωραίου διότι θέλει ο κόσμος του να είναι ωραίος (να έχει ώρα, δηλαδή φροντίδα, προστασία και θαλπωρή):ο Οδυσσέας φέρει τη σκέψη ως θεμέλιο της Ωραιότητας: το άλλο θεμέλιο της ωραιότητας είναι η οργή του Αχιλλέα όχι ως συναίσθημα συμμετοχής αλλά ως συναίσθημα αποχής από το κτίσιμο αυτού του κόσμου: ας το προσέξουμε αυτό: ο Αχιλλέας αντιπροσωπεύει τον Άνθρωπο ο οποίος απέχει του κτισίματος του κόσμου αυτού διότι εργάζεται διά της οργής του τη συμμετοχή του στην απάθεια και στην αταραξία την οποία μόνον ο πόνος διακόπτει (ο Αχιλλέας επανέρχεται στον πόλεμο όταν πεθάνει ο αδελφικός φίλος του Πάτροκλος): ο λογικός όμως Οδυσσέας αντιπροσωπεύει τη λογική πλευρά του Ωραίου, το λόγο και όχι την οργή, τη συγκεκριμένη δόμηση αυτού του κόσμου η οποία στηρίζεται επάνω στο σκοπό την αυτογνωσία την επιστροφή το νόστο.