Άγνωστες πυχές του Ρήγα Φεραίου.

 

Άγνωστες  πυχές  του Ρήγα  Φεραίου.

Ήταν ο Ρήγας γραμματέας του Νικόλαου Μαυρογένη και έπαρχος Κραϊόβας; Ένα αμφιλεγόμενο θέμα, το οποίο περιπλανάται στα κείμενα περί Ρήγα Βελεστινλή εδώ και ενάμισι αιώνα και το οποίο δεν έχει διαλευκανθεί, είναι για την υποτιθέμενη σχέση του Ρήγα με τον Ηγεμόνα της Βλαχίας Νικόλαο Μαυρογένη38 κατά τα έτη 1786-1790. (Γι’ αυτό και γράφουμε εκτενέστερα). Ήταν δηλαδή ο Ρήγας στην ακολουθία του Μαυρογένη ως γραμματέας του; Είχε διοριστεί καϊμακάμης, δηλ. τοποτηρητής, έπαρχος στην Κραϊόβα και είχε βοηθήσει τα Οθωμανικά στρατεύματα στον πόλεμο εναντίον των Αυστριακών και Ρωσικών στρατευμάτων; Εισηγητής την άποψης αυτής ήταν ο Χριστόφορος Περραιβός, ο οποίος, σαράντα περίπου χρόνια μετά τον μαρτυρικό θάνατο του Ρήγα, ισχυρίστηκε στο έργο του Απομνημονεύματα πολεμικά39 ότι ο Ρήγας ήταν στην αυλή  του Μαυρογένη, «…απελθών δε εις Δακίαν εσπούδαξε την Γαλλικήν και Αραβικήν. Εχρημάτισεν εις υπουργήματα των εκείσε αρχόντων, και τελευταίον, του ηγεμονεύσαντος Μαυρογένου, μετά τον θάνατον του οποίου εναγκαλίσθη τας Μούσας». Και αργότερα το 1860 ο Περραιβός στο βιβλίο του, το οποίο έγραψε σε ηλικία ογδόντα χρόνων, με τίτλο Σύντομος βιογραφία του αοιδήμου Ρήγα Φεραίου του Θετταλού40, ομοίως σημείωνε, «Η εις Βλαχίαν άφιξις του Ρήγα εγένετο περί το 1790, κατ’ αυτήν δε σχεδόν την εποχήν διωρίσθη ηγεμών της Βλαχίας ο Μαυρογένης, ο εκ της νήσου Πάρου ή Μυκόνου καταγόμενος […]. Μετά παρέλευσιν ολίγου χρόνου ακούσας ο ηγεμών, ότι παρά τω μεγάλω Βραγκοβάνω υπάρχει τις γραμματεύς λόγιος, εζήτησε να τον λάβη ο ίδιος, αναγκαίον όντα εις υπηρεσίαν του. Όθεν εκών αέκων παρέδωκεν αυτόν ο άρχων. Ο δε Ρήγας, καίπερ υπηρετών τω ηγεμόνι, ενησχολείτο ταυτοχρόνως κατ’ ιδίαν και εις τα εθνικά συμφέροντα, απολαύων, ένεκα της διαγωγής του, και της ευνοίας του ηγεμόνος». Στο κείμενό του αυτό, όμως, ο Περραιβός ανέφερε πολλές λαθεμένες πληροφορίες, οι οποίες δείχνουν ότι τα γραφόμενά του ήταν ανιστόρητα και ελάχιστα έγκυρα41. Συγκεκριμένα, έγραφε ότι ο Νικόλαος Μαυρογένης το 1790 διορίσθηκε Ηγεμών Βλαχίας, ενώ ανέλαβε την Ηγεμονία τον Απρίλιο του 1786· ότι ο Ρήγας το 1790 εγκαταστάθηκε στη Βλαχία, ενώ ήδη στο έργο του Νέος Ανάχαρσις ο ίδιος ο Ρήγας μας πληροφορεί ότι το 1788 βρίσκονταν στο Γγίργγιοβον της Βλαχίας και ότι το 1790 είχε μεταβεί ως διερμηνέας και γραμματέας του Χριστόφορου Κιρλιάνου στη Βιέννη, όπου εξέδωσε και τα δύο πρώτα βιβλία του, Φυσικής απάνθισμα και Σχολείον των ντελικάτων εραστών. Ακόμη, ο Περραιβός στο βιβλίο του συνεχίζει τα ανιστόρητα σχετικά με την θανάτωση του Μαυρογένη, πως ο Ρήγας ήταν παρών στην εκτέλεσή του, στοιχείο που δείχνει την επιπόλαια γραφή του βιβλίου του. Συγκεκριμένα, γράφει ότι «ταύτην την τραγικήν σκηνήν και παρά του Ρήγα και παρά τινος θεράποντος του ηγεμόνος παρευρεθέντος εις την αποκεφάλισιν ήκουσε πολλάκις ο Περραιβός»42, δίνοντας την εντύπωση πως ο Ρήγας ήταν παρών στην καρατόμηση του Μαυρογένους. Ωστόσο όμως, όπως είναι γνωστό κατά τη θανάτωση του Μαυρογένη (1 Οκτωβρίου 1790)43 ο Ρήγας βρίσκονταν στη Βιέννη, έχοντας λάβει διαβατήριο από τους Αυστριακούς και ήταν γραμματέας και διερμηνέας του Χριστόδουλου Κιρλιάνου.

2.Κατήγοροι του Ρήγα Φεραίου.

Πρώτη χαρακτηριστική περίπτωση κατηγόρου του Ρήγα ήταν εκείνη του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου του Ε΄, ο οποίος έξι μήνες μετά τον στραγγαλισμό του Ρήγα και των επτά Συντρόφων του στο Πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου (Ιούνιος 1798), σε επιστολή του, 1 Δεκεμβρίου 1798, προς τον Μητροπολίτη Σμύρνης καταδικάζει το Σύνταγμα του Ρήγα Βελεστινλή με την αιτιολογία ότι ήταν αντίθετο στα δόγματα της Ορθοδόξου πίστως, «…συνέπεσεν εις χείρας ημών εν σύνταγμα εις μίαν κόλλαν χαρτί ολόκληρον, μεγάλην εις απλήν φράσιν ρωμαϊκήν, επιγραφόμενον “νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης των μικρών εν τη μεσογείω νήσων και της Βλαχομπογδανίας”». Επί πλέον, ο Πατριάρχης συμπληρώνει ότι το Σύνταγμα «πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον»173. Παράλληλα, δίνει εντολή στον Μητροπολίτη να συγκεντρώσει όλα τα έντυπα ή ακόμη και χειρόγραφα της Νέας Πολιτικής Διοικήσεως του Ρήγα, τα οποία θα βρεθούν στην περιφέρειά του, «να μην παραπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τω χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ» και να του τα στείλει στην Κωνσταντινούπολη.

Μία άλλη περίπτωση κατηγόρου του Ρήγα ήταν εκείνη του εκ Πατρών μοναχού της Αγίας Λαύρας των Καλαβρύτων Κυρίλλου174 (1741/1744-1828), ο οποίος διέμενε στο Βουκουρέστι μέχρι το 1796 και στη χειρόγραφη «Ερμηνεία της Αποκαλύψεως»175 καταφέρεται εναντίον «του παράφρονος Ρήγα», όπως τον αποκαλεί. Μάλιστα, σημειώνει ότι ο Ρήγας «εκδούς εγκύκλια γράμματα διεγερτικά κατά των νυν τυράννων άνευ της του Χριστού ευδοκίας», όμως έγινε τροφή των ψαριών του ποταμού Δούναβη και «ύλη της αιωνίου κολάσεως κατά του Χριστού λυττήσας», δηλ. ομιλήσας. Προσθέτουμε ότι στα έγγραφα του Αιμ. Λεγράν αναφέρεται ότι ο Κύριλλος ήταν γνωστός του Ρήγα, ίσως κατά την διαμονή του στο Βουκουρέστι, και πως ο Ρήγας «κατά την ιδίαν του ομολογίαν είχεν ανταπόκρισιν μετά των κυριωτάτων του φίλων, και δή…, εν δε Πάτραις του Μωρέως μετά του ιερωμένου Κυρίλλου…».

Ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων, πρώην Ευρίπου, Ιερόθεος, εξάδελφος του Νικοδήμου Αγιορείτου177, του οποίου χρηματοδότησε αρκετά έργα του, έγραφε στους Παργιανούς, οι οποίοι βοηθούσαν του Σουλιώτες στον αγώνα τους εναντίον του Αλή πασά, ότι κακώς παρασύρονται από τις συμβουλές του Περραιβού· αυτός με τον Ρήγα σκόπευαν να κάνουν επανάσταση εναντίον του «κραταιοτάτου σουλτάνου», αλλά όμως ο Θεός τους τιμώρησε ανάλογα γι’αυτό, που ήθελαν να κάνουν. Συγκεκριμένα, έγραφε ο Ιερόθεος, «Ακούεται να ακολουθάται, ως μανθάνω, τας συμβουλάς του Περραιβού, ο οποίος σας απατά. Δεν ηξεύρετε ότι αυτός με κάποιον Ρήγα Θεσσαλό, και άλλους μερικούς παρομοίους λογιωτάτους συνεννοούμενοι με τους Φραντζέζους εσκόπευαν να κάμνουν επανάστασιν κατά του κραταιοτάτου σουλτάνου, αλλ’ ο μεγαλοδύναμος Θεός τους επαίδευσε κατά τας πράξεις των με τον θάνατον οπού τους έπρεπε, μόνον ο Περραιβός εσώθη διά τας ιδικάς σας αμαρτίας».

3.Το απελευθερωτικό σχέδιο του Ρήγα.

Διαπιστώνεται ότι ο Ρήγας άρχιζε να αναπτύσσει το στρατηγικό σχέδιο της επανάστασής του με την εφαρμογή του πρώτου μέρους, το οποίο αναφέρονταν στην προετοιμασία της με την ανύψωση του ηθικού των σκλαβωμένων, την ενίσχυση της αυτοσυνειδησίας τους και της ιστορικής τους μνήμης. Προσπάθησε να τους δείξει ποιών ενδόξων προγόνων είναι απόγονοι, να εμψυχωθούν και να πάρουν τα όπλα για την επανάσταση και την απόκτηση της πολυπόθητης ελευθερίας. Πράγματι, τεκμηριώνεται πως ο Ρήγας μεθοδικά εργάστηκε προς την κατεύθυνση αυτή, όπως αποδεικνύεται από τη σύνθεση και εξάπλωση του επαναστατικού παιάνα Θούριος, ο οποίος διαδώθηκε πλατιά στον Βαλκανικό χώρο και εμψύχωνε στους σκλαβωμένους στην απόφασή τους για την επανάσταση, για την ελευθερία τους. Επί πλέον, προσπάθησε να σμιλέψει την ιστορική μνήμη και αυτοσυνειδησία των σκλαβωμένων προσφέροντας ως πρότυπα ανδρείας και αποφασιστικότητας τον Μέγα Αλέξανδρο και γενικά τους προγόνους, τους «προπάτορες». Έδειξε, επίσης, την ένδοξη πορεία των αρχαίων Ελλήνων με τον Νέο Ανάχαρσι και Τα Ολύμπια, αναγράφοντας παράλληλα τα αρχαία και τα σύγχρονα τοπωνύμια της Ελλάδος καθώς και τα Ολυμπιακά αγωνίσματα, τα οποία διατηρούνταν στην εποχή του σε όλη την Ελλάδα. Διαπιστώνεται ότι ο Ρήγας χρησιμοποίησε τα βασικά μέσα της επικοινωνίας, τη μουσική και τα έντυπα για να πετύχει τον επαναστατικό σκοπό του.

Διαπιστώνεται ότι ο Ρήγας άρχιζε να αναπτύσσει το στρατηγικό σχέδιο της επανάστασής του με την εφαρμογή του πρώτου μέρους, το οποίο αναφέρονταν στην προετοιμασία της με την ανύψωση του ηθικού των σκλαβωμένων, την ενίσχυση της αυτοσυνειδησίας τους και της ιστορικής τους μνήμης. Προσπάθησε να τους δείξει ποιών ενδόξων προγόνων είναι απόγονοι, να εμψυχωθούν και να πάρουν τα όπλα για την επανάσταση και την απόκτηση της πολυπόθητης ελευθερίας. Πράγματι, τεκμηριώνεται πως ο Ρήγας μεθοδικά εργάστηκε προς την κατεύθυνση αυτή, όπως αποδεικνύεται από τη σύνθεση και εξάπλωση του επαναστατικού παιάνα Θούριος, ο οποίος διαδώθηκε πλατιά στον Βαλκανικό χώρο και εμψύχωνε στους σκλαβωμένους στην απόφασή τους για την επανάσταση, για την ελευθερία τους. Επί πλέον, προσπάθησε να σμιλέψει την ιστορική μνήμη και αυτοσυνειδησία των σκλαβωμένων προσφέροντας ως πρότυπα ανδρείας και αποφασιστικότητας τον Μέγα Αλέξανδρο και γενικά τους προγόνους, τους «προπάτορες». Έδειξε, επίσης, την ένδοξη πορεία των αρχαίων Ελλήνων με τον Νέο Ανάχαρσι και Τα Ολύμπια, αναγράφοντας παράλληλα τα αρχαία και τα σύγχρονα τοπωνύμια της Ελλάδος καθώς και τα Ολυμπιακά αγωνίσματα, τα οποία διατηρούνταν στην εποχή του σε όλη την Ελλάδα. Διαπιστώνεται ότι ο Ρήγας χρησιμοποίησε τα βασικά μέσα της επικοινωνίας, τη μουσική και τα έντυπα για να πετύχει τον επαναστατικό σκοπό του της ισότητος-αλληλεγγύης των αποτελουσών αυτό ομάδων, ανεξαρτήτως εθνικής προελεύσεως ή θρησκευτικής πεποιθήσεως»243. Εχει σημασία να τονισθεί ότι η δημοκρατική ενοποίηση του Βαλκανικού χώρου θα ήταν αποτέλεσμα όχι της απολυταρχικής εξουσίας, αλλά απόρροια της κοινής θέλησης των λαών να συνυπάρχουν, να έχουν κοινούς νόμους, κοινό σύστημα εκλογής των αντιπροσώπων της κάθε επαρχίας και κοινή διακυβέρνηση, χωρίς διακρίσεις μεταξύ των λαών, όπως ο Ρήγας είχε την πρόνοια να τα γράψει και να τα έχει έτοιμα για την επόμενη ώρα μετά την νίκη της επανάστασής του. Πίστευε ο Ρήγας ότι η ανυπαρξία των νόμων, όπως σημειώνει στην Επαναστατική του Προκήρυξη, ήταν η αιτία της άθλιας κατάστασης των λαών. Η διάσπαση των εθνοτήτων εντός του Βαλκανικού χώρου θα ήταν εις βάρος των ίδιων των λαών. Ήθελε τη συνεργασία τους, την δημοκρατική ενοποίησή τους για το καλό όλων, για την ανάπτυξη και πρόοδο τους. Εξάλλου, στον Βαλκανικό χώρο κατά την Οθωμανική εξουσία δεν υπήρχαν στεγανά όρια των εθνοτήτων244 και κατ’ επέκταση στην πολιτεία, που θα δημιουργούνταν μετά την επανάσταση του Ρήγα. Το κράτος του θα ήταν, όπως σημειώνει και ο ίδιος στο Σύνταγμά του, (άρθρο 2 και 7), χωρίς διάκριση φυλής, θρησκείας και γλώσσας, δηλ. θα ήταν ένα κράτος πολυεθνικό, πολυγλωσσικό και πολυθρησκευτικό.

Από το 1798 (έτος θανάτου του Ρήγα Φεραίου) έως το 1828 (έτος ερχομού του Ιωάννου Καποδίστρια στην Ελλάδα επέρασαν μόλις 30 χρόνια: οι ίδιοι οι Έλληνες καταργώντας το Σύνταγμα, αναδεικνύοντας τον Καποδίστρια ως απόλυτο Ηγεμόνα χωρίς κεντρικό Νόμο, οι ιδιοι οι Έλληνες κατήργησαν, εσκότωσαν για δεύτερη φορά το Ρήγα. Το σχέδιο του Ρήγα για Ελληνική Δημοκρατία των Βαλκανίων ουδέποτε διεπότισε τις ψυχές των Νεοελλήνων, ίσως κανεις να μην κατενόησε την ιστορική και πολιτική μεγαλοφυΐα του Ρήγα: επάνω στα χνάρια της βυζαντινής αυτοκρατορίας και της Αλεξανδρινής κοσμοκρατορίας ο Ρήγας προσπάθησε να αποκαταστήσει την Συνέχεια του Ελληνισμού ως οικουμενική παρακαταθήκη η οποία ενώνει Έθνη και Λαούς και δημιουργεί έναν νέο κόσμο Λόγου και Πολιτικής Κρατικής διακυβέρνησης: αντί αυτού οι Έλληνες έδωσαν στον Καποδίστρια υπερεξουσίες ξεχνώντας το μέγα σχέδιο του Ρήγα. Οι συνέπειες είναι γνωστές: αντί για την Ελληνική παμβαλκανική δημοκρατία του Ρήγα οι δυτικές ανθελληνικές δυνάμεις αντέστρεψαν το σχέδιο του μεγάλου Έλληνος οραματιστού και εθέσπισαν την παμβαλκανική μη δημοκρατία ελεγχομένων εθνών προτεκτοράτων. Ο  Ρήγας τελικά εξέφρασε μία ονειρώδη συνέχεια  του Ελληνισμού η οποία ανήκει μάλλον στο βεληνεκές του Ονείρου.