Αρχαία Ελληνικά, Πανελλαδικές εξετάσεις , 2026: συζητώντας για το παράλληλο κείμενο.

 

Αρχαία Ελληνικά, Πανελλαδικές εξετάσεις , 2026: συζητώντας για το παράλληλο κείμενο.

Στα θέματα Πανελλαδικών εξετάσεων 2026, και στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών εδόθη διδαγμένο κείμενο από τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλους ( Β 1.5-8, 1103b2-25).

Η ερώτηση Β2 είχε ως ακολούθως:

Πώς παρουσιάζονται η συμπεριφορά και οι επιλογές του ατόμου στα πεδία της ανθρώπινης πράξης στο παράλληλο κείμενο και στο απόσπασμα «Οὕτω δὴ … ἄδικοι» από το διδαγμένο κείμενο;

Ας δώσουμε και τα δύο κείμενα:

Α. Αριστοτέλους , Ηθικά Νικομάχεια: Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι,…

Β. ΠΑΡΑΛΛΗΛΟ ΚΕΙΜΕΝΟ:

 Το κείμενο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από την ομιλία του καθηγητή Μιχάλη Σταθόπουλου, μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, η οποία δημοσιεύθηκε στο διαδίκτυο (www.constitutionalism.gr) και αφορά τον ρόλο της δικαιοσύνης.

Στη δικαιοσύνη λοιπόν εμπεριέχεται ο φιλάλληλος και κοινωνικός χαρακτήρας και σ’ αυτό έγκειται η αξία της και στον πέρα από το δίκαιο χώρο. Είναι η δικαιοσύνη ως επιείκεια. […] Η δικαιοσύνη και η επιείκεια και στον πέραν του δικαίου χώρο είναι η «αρετή προς έτερον». Απαιτεί τη θεώρηση και της οπτικής του άλλου, όχι αναγκαίως για να τη δεχθούμε, αλλά για να την κατανοήσουμε. Και η θεώρηση αυτή σημαίνει, βέβαια, περαιτέρω και στήριξη του άλλου, όταν χρειάζεται, σημαίνει αυτό που επιτάσσει η διάταξη του Συντάγματός μας, όταν αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής αλληλεγγύης. Η δίκαιη αυτή συμπεριφορά του πολίτη, του ατόμου γενικότερα αφορά όλες τις  σχέσεις του, τις προσωπικές, τις κοινωνικές, ακαδημαϊκές, επαγγελματικές, συναδελφικές, προς υφιστάμενο, προς προϊστάμενο, τις πολιτικές σχέσεις, αλλά και τις διακρατικές, διεθνείς, διαπολιτισμικές, διαθρησκευτικές και όποιες άλλες ανθρώπινες, ατομικές ή συλλογικές, σχέσεις….

Σαφώς η πρώτη ανάγνωση, ειδικά η πρώτη ανάγνωση υπό το αγχώδες βάρος των πανελλδικών εξετάσεων, παρασύρει τον αναγνώστη προς το ότι τα δύο κείμενα έχουν βαθεία σχέση. Όμως μία προσεκτική και ενδελεχής ματιά  και ανάγνωση στα δύο κείμενα μας οδηγούν σε άλλα συμπεράσματα. Προκειμένου να  οδηγηθούμε στην βαθεία κατανόηση του Αριστοτελικού κειμένου. Τη στιγμή κατά την οποία ο Αριστοτέλης ολοκλήρωσε την πλατωνική ηθική και νοησιοκρατική φιλοσοφία, θα πρέπει τα αριστοτελικά κείμενα να διδάσκονται  (άρα και να εξετάζονται) σε σχέση με την πλατωνική ολοκλήρωσίν των, θα πρέπει να αναφαίνεται το πραγματικό βάθος των ώστε οι μαθητές να έχουν κυκλική ολοκληρωμένη άποψη για την νοητική και ηθική προσφορά του Αριστοτέλους και σε σχέση με τα δικά του γραπτά, τον Πλάτωνα (τον οποίο ολοκληρώνει) μέσα στην συγχρονία και στην διαχρονία.

Τα Ηθικά Νικομάχεια λοιπόν, ολοκληρώνουν την εσωτερική ιδέα του Πλατωνικού Αγαθού η οποία δεν πρέπει βέβαια να παραμείνει εσωτερική ιδέα αλλά θα πρέπει να εξωτερικευθεί ως πράξις ηθικής τέλεσης του εσωτερικού Αγαθού. Χωρίς την Πλατωνική Πολιτεία, Φίληβο, Πρωταγόρα (και άλλους πλατωνικούς διαλόγους) τα Ηθικά Νικομάχεια δεν θα υπήρχαν. Διότι ο Πλάτων ανακαλύπτει στο νοήμον Υποκείμενο την ύπαρξη πρωτολείων εσωτάτων ιδεών του Αγαθού τις οποίες μεταφέρει από τον προσωκρατικό φυσικό κόσμο στον ανθρώπινο έλλογο υποκειμενισμό: Ξαφνικά ο νοήμων  άνθρωπος μαθαίνει ότι είναι πλήσμων ιδεών και αξιών εκ του αγαθού προερχομένων όπως η φύσις είναι γεμάτη από τις κινήσεις του Όντος:

Ο Σωκράτης στο σύνολο των πλατωνικών διαλόγων του μέσα από τους επαγωγικούς και οριστικούς λόγους του δένει όλες αυτές τις εσώτερες ιδέες και αξίες του αγαθού εντός του Υποκειμένου με καθολικές αρχές: ξαφνικά το καλό και το δίκαιο και το σώφρον εμφανίζονται γνωσιακώς εντός του Ανθρώπου (αυτή είναι και η μεγίστη πλατωνική προσφορά ότι ο άνθρωπος εγγενώς φέρει μέσα  του το καλό του αγαθού) και μάλιστα για πρώτη φορά μέσα από τις επαγωγικές σωκρατικές αρχές (ουδείς εκών κακός, ανδρεία είναι η γνώσις των δεινών και θαραλλέων, δικαιοσύνη είναι τα εαυτού πράττειν κ.λ.π) ο άνθρωπος γνωρίζει ότι μπορεί να θέσει γνωσιακούς νόμους πράξης του ήδη εντός του φερομένου Αγαθού (ως καλού, ωραίου, δικαίου, σώφρονος). Στον Πρωταγόρα μαθαίνουμε ότι όλο αυτό είναι Αντικειμενικό και οι καθολικές αρχές πράξης του εσωτερικού αγαθού μεταφέρονται μέσα από τέσσαρες αρετές: σωφροσύνη για το σώμα, ανδρεία για την ψυχή, λογικότητα για το νού.

Ήδη έχει κατασκευασθεί ο Πολίτης ο φέρων το αγαθό το οποίο διά των αρετών καλείται να το μετουσιώνει σε πράξεις ήθους και έξης. Σε αυτό το σημείο ολοκληρώνουν τον  Πλάτωνα τα Ηθικά Νικομάχεια (για αυτό το παράλληλο σε επίπεδο πανελλαδικών εξετάσεων απλοποιεί πολύ τη σχέση  του Αριστοτέλους με τη δικαιοσύνη την ηθική γενικότερα, μεταφέροντας στους μαθητές ένα απλοϊκό μήνυμα απλής εξωτερικής πράξης προς τους Άλλους, ενώ στην ουσία τα πράγματα είναι πολύ πιο πολύπλοκα).

Ο Αριστοτέλης με την τρομερή διαφωνία με τον Πλάτωνα αρνείται τον κόσμο των ιδεών και θέτει την ιδέα του Αγαθού εντός του ανθρώπου εντός του κόσμου: το πρώτο βήμα της πλατωνικής ολοκλήρωσης έχει επιτευχθεί: ο άνθρωπος για πρώτη φορά νοιώθει ότι μπορεί να συνδυάσει διά της ηθικής όσα έχει μέσα του με τους άλλους την Πόλιν και τον Κόσμον: ο Αριστοτέλης ολοκληρώνει αυτήν την κίνησιν: το εσώτερο Αγαθό συν-ταιριάζεται , δένεται (αραρίσκει) με τους Άλλους και την πόλη ως εξωτερικότητα: άρα η Αρετή (εκ του αραρίσκω, είναι η δύναμις δέσης του έσω δυνητικού αγαθού υπάρχοντος με το έξω στην πραγματικότητα πλέον της ηθικής πράξης σε σχέση με τον άλλον)  είναι ο δρόμος διά του οποίου η εσωτερική ιδέα του καλού και του ωραίου πρακτικά ενεργοποιείται εν ταις πράξεσι σε σχέση με  τους άλλους: εάν σκεφθούμε ότι η εσωτερική αρμονία των αρετών νοός ψυχής και σώματος είναι δικαιοσύνη (αρμονία) άρα η δικαιοσύνη είναι η πλήρης μηδενιστικότητα του εντός του ανθρώπου αγαθού ώστε μέσα από την μηδενιστική αυτή αρμονία ο έσω άνθρωπος να εξωτερικευθεί ως ηθική πράξη σε σχέση με τους Πολίτες και την Πόλη: δικαιοσύνη τώρα είναι η εξωτερική εναρμόνιση του Εγώ με τους Άλλους τον Κόσμο και την Πόλιν.

Άρα η ηθική αρετή ως έξις σημαίνει ότι μαθαίνω (διότι όλα και στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη στηρίζονται στην Γνώση ως συνείδηση της μετατροπής των έσω ιδεών σε έξω πράξη ηθικής σε σχέση με τον Άλλον) τι Είμαι και τι ιδέες και αξίες διαθέτω ως εσωτερικότητα άρα διά των αρετών αραρίσκω συνδέω την νοητική γνώση των δικών μου ιδεών με την ηθική πράξη των καθολικών αξιών: άρα το συγκεκριμένο απόσπασμα των Ηθικών Νικομαχείων δεν ήταν μία απλή ύμνησις της δικαιοσύνης προς τον Άλλον (όπως λανθασμένως το παράλληλο κείμενο αφήνει να φανεί) αλλά ο τρόπος μετατροπής των αειδών έσω ιδεών του καλού σε ηθικές ειδολογικές εξωτερικές ηθικές πράξεις σε σχέση με το Εγώ (το οποίο με αυτό τον τρόπο ενικοποιείται ως έσω και έξω ύπαρξις) σε σχέση με την μετατροπή των ανθρώπων σε Πολίτες σε ευδαίμονα Πόλιν (διότι πλέον το σύνολο των ανθρώπων μπορεί και αρμονικοποιεί τον Εαυτόν του, ως Εγώ Όλοι ενοποιούνται ως νόηση και ήθους ενώπιον του κοινού τρόπου και δρόμου του Αγαθού (διά της αρετής όλοι οι άνθρωποι ολοκληρώνονται ως αρμονικό άθροισμα έσω νόησης και έξω ήθους ενώπιον του κοινού Αγαθού το οποίο επέρχεται στον άνθρωπο ως εσωτερικότητα κοινή και έπειτα διά της αρετής μετατρέπεται σε κοινή εξωτερικότητα δικαιοσύνης και λοιπών αρετών σε σχέση με το Εγώ και τους Άλλους:  για αυτό εξάλλου ο Αριστοτέλης επέμεινε τόσο πολύ και στα εννέα βιβλία των Πολιτικών του ότι μπορούν οι άνθρωποι να οικοδομήσουν την κοινή ηθική Πόλιν. Όταν το κείμενο του Αριστοτέλους γράφει: γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι, όταν παραδίδει το παράδειγμα των κιθαριστών, δεν θέλει να είπη απλά ότι γενώμεθα δίκαιοι και αυτό πρέπει να μεταφερθεί στους άλλους: το κείμενο αδικείται: ο φιλόσοφος θέλει να είπη ότι δεν είμαστε εκ φύσεως δίκαιοι αλλά γενώμεθα εκ της δευτέρας γνωσιακής φύσεώς μας διότι συναισθανώμεθα τις εσώτερες ιδέες ιδεών και αξιών (ενορατικά διαισθάνομαι την ήδη υπάρχουσα αρμονία προς την  φύση) έπειται διά των αρετών αραρίσκουμε ενώνουμε αυτή την ενσυναίσθηση με τις εξωτερικές προς τους Άλλους πράξεις ηθικής: άρα η ηθική προς τους άλλους αποδεικνύει ότι όλοι μπορούμε να εξωτερικεύσουμε διά της δικαίας πράξεως όλο το κοινό αγαθό άρα οι δίκαιες πράξεις να μας ενώσουν διότι στηρίζονται στο κοινό αγαθό (α=γ β=γ άρα α=γ).

Παραδίδω ένα παράλληλο κείμενο το οποίο θα ανεδείκνυε στους μαθητές όλα όσα εδώ συζητήθηκαν: προκειμένου οι μαθητές να ασχοληθούν στην σωστή βάση με τον Αριστοτέλη και όχι απλά στην βάση αφελών κοινωνικών απλοϊκών σχέσεων:

Έστω ότι δίδεται το παρακάτω κείμενο : « Το ζήτημα της δικαιοσύνης βρίσκει την οριστική του διατύπωση στην Πολιτεία, στον «περί του δικαίου» διάλογο του Πλάτωνα. Η πλατωνική δικαιοσύνη προϋποθέτει πλέον τη διαίρεση της ανθρώπινης ψυχής σε τρία μέρη, στο επιθυμητικό, το θυμοειδές και το λογιστικό, τα οποία παραλληλίζονται με τις τρεις τάξεις της πλατωνικής πολιτείας. Η δικαιοσύνη ως πολιτική έννοια ταυτίζεται με την αρμονική ισορροπία των τριών τάξεων της πλατωνικής πολιτείας υπό την εξουσία των φιλοσόφων-βασιλέων, ενώ ως ηθική έννοια με την ισορροπία των τριών μερών της ανθρώπινης ψυχής υπό την εξουσία του λογιστικού.».

Ερώτηση: σε σχέση με το ίδιο απόσπασμα από το Αριστοτελικό κείμενο (Οὕτω δὴ καὶ ἐπί τῶν ἀρετῶν ἔχει· πράττοντες γὰρ τὰ ἐν τοῖς συναλλάγμασι τοῖς πρὸς τοὺς ἀνθρώπους γινόμεθα οἳ μὲν δίκαιοι οἳ δὲ ἄδικοι)  να δώσετε την σημασία της δικαιοσύνης στην Αριστοτελική ηθική  ( απάντηση: η εσωτερική ισορροπία του λόγου ψυχής σώματος (Πλάτων) διά της Αριστοτελικής ηθικής μεταφέρεται στις ανθρώπινες συναναστροφές διότι πλέον τηρείται η σειρά: το δίκαιο Εγώ δομεί δικαία Πολιτεία (ως σύνολο του Εγώ με τον Άλλον και τους Άλλους).