H διδασκαλία της Αλκήστιδος με βάση τα νέα προγράμματα σπουδών.

 

H  διδασκαλία της Αλκήστιδος με βάση τα νέα προγράμματα σπουδών.

Από το σχολικό έτος 2027-2028 στα Αρχαία Ελληνικά από μετάφραση θα διδάσκεται η έξοχη τραγωδία του Ευριπίδου: Άλκηστις. Σύμφωνα με τα νέα προγράμματα σπουδών θα πρέπει να δοθεί στους μαθητές:

1. Κείμενο και περικείμενο 1.1. Η ταυτότητα και τα χαρακτηριστικά του κειμένου.

Θα μπορούσαμε να σημειώσουμε τα εξής: Η Άλκηστις είναι το τέταρτο έργο μιάς τετραλογίας η οποία βρέθηκε εκεί όπου κανονικά θα έπρεπε να ευρίσκεται ένα σατυρικό δράμα, όμως ο Ευριπίδης συνηθίζει ( και το κάνει και στην  Αλκήστιδα) ως τέταρτο έργο τετραλογίας παραθέτει ένα δραματικό έργο ανάλαφρο με ευχάριστο τέλος. Οι φιλόλογοι  διαχρονικά (κατά το ειωθός του Ευριπίδου) ανακαλύπτουν στοιχεία κωμωδίας ή φάρσας.Εδώ ο Ευριπίδης καταπιάνεται με έναν μύθο ο οποίος ενώνει δύο παραμυθικά μοτίβα πολύ αγαπητά στο Αθηναϊκό κοινό. Από την μια πλευρά έχουμε το μοτίβο της ερωτευμένης γυναικός η οποία πρόθυμα προσφέρει την ζωή της όταν ο Χάρος έρχεται να πάρει τον αγαπημένο άνδρα της. Από την άλλη έχουμε την αγαπημένη ιστορία ενός ανδρός ο οποίος με κάποιο τρόπο καταφέρνει τελικά να νικήση τον Χάρο. Ας θυμίσουμε ότι ο Φρύνιχος πραγματευόμενος το ίδιο θέμα της Αλκήστιδος έθεσε την σύζυγο την ημέρα του γάμου να ορκίζεται ότι θα πάρη την θέση του ανδρός της όταν έλθη ο θάνατος: αντιθέτως ο Ευριπίδης θέτει ένα χρονικό διάστημα μέχρι το σημείο όπου η Άλκηστις θα δηλώσει ότι πρόθυμα θα λάβει την θέση του Αδμήτου ώστε να πορευθεί έως τον Χάρο. Άραγε πώς εξηγείται αυτό; Μάλλον ο σοφιστής Ευριπίδης κάνει εδώ αξιοποίηση φιλοσοφικού χρόνου και διαλεκτικής ανθρώπινης σχέσης: η Άλκηστις μέσα στα χρόνια (όπως ο φιλόσοφος συναναστρέφεται με την αλήθεια και την μαθαίνει) επείσθη και έμαθε τον σύζυγόν της Άδμητον άρα έχει πεισθεί ότι αξίζει να  θυσιασθεί: ο σοφιστής Ευριπίδης μετατρέπει την αυθόρμητη αποδοχή της Αλκήστιδος του Φρυνίχου σε συνειδητή πράξη της δικής του ηρωΐδος.

Ας σημειώσουμε ότι ο Κίτο  παραδέχεται ότι μισομεθυσμένος Ηρακλής ο οποίος νικά το Θάνατο και επαναφέρει την Αλκήστιδα  στην ζωήωρ.  συνιστά μία τραγικοκωμωδία, ούτε κάν σατυρικό δράμα: όμως αυτό αποτελεί συλλήβδην χαρακτηριστικό του Ευριπίδου: πώς άραγε εξηγείται ( σε διαρκή αναφορά με την εποχή της σοφιστικής και σωκρατικής φιλοσοφικής εποχής όπου ανδρώθηκε ο Ποιητής;): ας θυμηθούμε την Σωκρατική Ειρωνεία: και σε σχέση με τον τεράστιο Σωκράτη του Βορρά Ζαίρεν Κίρκεγγωρ: εκ του είρω (ενώνω) η Ειρωνεία πλάθει νέες συνδέσεις ανάμεσα σε ό,τι έχει ο άνθρωπος Έσω και σε ό,τι μπορεί καινούργιο να υιοθετήσει και να συναρμόσει με ό,τι ήδη πνευματικώς και ηθικώς έχει υιοθετήσει: άρα ο Ευριπίδης ειρωνεύεται ουσιαστικά την φοβία του θανάτου θέλοντας με αυτόν τον τρόπο (στην σωκρατική και σοφιστική νοητική εποχή)  να καταδείξη ότι ο άνθρωπος μπορεί πνευματικά και ηθικά να αποκτήσει την χαμένη οντολογική του συνέχεια χωρίς το φοβο του θανάτου: τα υλικά είναι υπέροχα: η Γυναίκα ως Φυσική συνέχεια υπέρ ζωής και θανάτου ως συνέχεια ανωλέθρου οντολογικής δυνάμεως, ο Ηρακλής ως η ανθρωπίνη βούληση κατάκτησης της ανθρωπίνης  συνεχείας πέραν ζωής και θανάτου. Ας προσέξουμε ότι περίπου την ίδια εποχή ο Σωκράτης έπραξε όσα έπραξε μαζί η Άλκηστις και ο Ηρακλής πίοντας υπερήφανα το κώνειο ως συνέχεια ζωής.

1.2. Ο χώρος και ο χρόνος ένταξης του κειμένου.

Η Άλκηστις ανεβάσθηκε το 438 π.Χ. Η Αθήνα ήταν στο απόγειο της δυνάμεώς της. Άρα δεν υπάρχει πρόβλημα να δοθεί στους Αθηναίους η εσχάτη πρόκληση: μπορεί ο Άνθρωπος να  νικήσει το θάνατο; Ήταν μάλλον η κατάλληλη στιγμή οι Αθηναίοι οι οποίοι είχαν ανατραφή με την  Ευρυδίκη του Ορφέως, με την θεά Θέτιδα, με την Καλυψώ, ήταν  η κατάλληλη στιγμή να αποδοθεί ως δραματικό έργο (δράσις, κίνησις, κάθαρσις, μίμησις σύμφωνα με τον Αριστοτέλη) ότι  πλέον ο Αθηναίος μπορεί να εισέλθη στα άδυτα του Θανάτου να τον νικήση και να δώσει την ποθητή συνέχεια στην υπερβατική ζωή  του πέρα από το δίπολο ζωής ενσώματης και θανάτου ασωμάτου, η Ζωή να θεαθη ως μία ανωτέρα συνέχεια εκδίπλωσης μία αγνώστου και ανωλέθρου (Αναξίμανδρος και Εμπεδοκλής) εσωτερικής δυνάμεως. Εάν μελετήσουμε προσεκτικά την Ποιητική του Αριστοτέλους  θα διαπιστώσουμε ότι η θήλεια δύναμις της Αλκήστιδος και η άρρεν δύναμις του  Ηρακλέους (η θήλεια δύναμις μεταφέρει τα υλικά με τα οποία η άρρεν δύναμις κτίζει) οδηγούν στον δύσκολο  και  δυσερμήνευτο όρο της κάθαρσις: ο Αθηναίος της χρυσής Αθηναϊκής πόλης, ο Αθηναίος ο οποίος ωδηγείτο  στην ισορροπία γής και ουρανού ως ο Παρθενών μπορούσε να ισορροπήσει ως διηνεκής ύπαρξις προς την Ιθάκη του μέσα από την ανακάλυψη της δυνάμεως της Αλκήστιδος (θήλεια δύναμις συμπαντικής συνεχείας) και της βουλήσεως του   Ηρακλέους (άρρεν δύναμις πράξεως της οντολογικής συνεχείας με όρους νίκης και υπέρβασης).

 2. Το κείμενο ως περιεχόμενο.

Βλέπουμε και στην Αλκήστιδα το αγαπημένο μοτίβο του διαλεκτικού σοφιστού Ευριπίδου (κάτι το οποίο τέλεια θα το επαναφέρει ο επίσης μέγιστος των ηθογράφων Παπαδιαμάντης): Ο Ευριπίδης πάντοτε προσφέρει αντίρροπες δυνάμεις προκειμένου να υπάρξη η τρίτη  δύναμις λύσης και υπέρβασης: από την μία υπάρχει ο Απόλλων: ο θεός της ηλιακής γνώσης: όχι τυχαία, ο ποιητής θέτει τον Σμινθέα και Εκήβολο Απόλλωνα της Ηώδους Γνώσεως να είναι ταπεινωμένος στο παλάτι του Αδμήτου: ας προσέξουμε την  πορεία: ο Δίας εσκότωσε τον Υιόν του Απόλλωνος μέγαν ιατρόν Ασκληπιόν: υποχρεωτική η η αποσυμβολοποίησις: ο Διαμοιραστής των δυνάμεων, ο κλέπτης και καταχραστής των δυνάμεων που έλαβε από τους  γίγαντες και τιτάνες στην γιγαντομαχία με το σταγονόμετρο διαμοιράζει τις δυνάμεις του Όντος στην ανθρωπίνη διάσταση: ο Προμηθέας κάτι ξέρει για τον Δία (εκ του δαίω=διαμοιράζω): άρα ο Δίας κλέπτει τις δυνάμεις του Ασκληπιού (ο φόνος εννοείται ως σφετερισμός δυνάμεων) και η Γνώση η Απολλώνεια Γνώση κλέπτει (σκοτώνει) τις  μονοδιάστατες δυνάμεις του Διός (Κύκλωπες) διότι ο Απόλλων Γνώση θέλει να δείξει ότι η γνώση ξεκινά με δύο μάτια και καταλήγει σε θετική ή αρνητική  σύνθεση: πράγματι ο Απόλλων Γνώση με αυτόν τον τρόπο εισέρχεται στην συνείδηση των θνητών (είναι δούλος του Αδμήτου στο παλάτι): άρα ο  Ευριπίδης περνά τον ύψιστο συμβολισμό: οι άνθρωποι πρέπει να οικειοποιηθούν την γνώση, να εστιάσουν σε αυτήν (ο Απόλλων γνώση είναι στην εστία του Αδμήτου) ως σύνολο δύο πάντοτε δυνάμεων (όχι κυκλώπεια μονολιθική γνώση αλλά γνώση που προέρχεται μέσα από δύο αντίρροπές δυνάμεις): άρα το μοτίβο ζωής και θανάτου στην  Αλκήστιδα μεταφέρει την βαθυτάτη μεταΔιϊκή θέληση των ανθρώπων να υπάρξουν μέσα από την ισορροπια ανάμεσα σε δύο αντίρροπες δυνάμεις ζωής  και θανάτου.

Άρα η ζωή μετέρχεται ως ισορροπία και όχι ως γνώση: ας προσέξουμε τούτο: ο Ευριπίδης μετατρέπει την γνώση ζωής και θανάτου σε βιιωματική έμπρακτη διά του Ηρακλέους ισορροπία ανάμεσα στο παθαίνω (θάνατος) και επιβάλλομαι (επανέρχομαι στην ζωή): άρα η γνώση μετατρέπεται διά της Αλκήστιδος και του Ηρακλέους σε βίωμα άρα η καθαρση ως αλήθεια είναι πλέον βιωματική βούληση.

 2.1. Πραγματικά στοιχεία του κειμένου: Πραγματολογικά (βιογραφικά, ιστορικά, γεωγραφικά), Πολιτισμικά (θεσμοί, ήθη, έθιμα, συνήθειες, υλικός πολιτισμός), Ηθικά (στοιχεία χαρακτηριολογικά των προσώπων, εσωτερικά κίνητρα), Νοηματικά/Ιδεολογικά (κοινωνικοπολιτικά χαρακτηριστικά της εποχής).

Η Άλκηστις δείχνει σε ιδιαίτερο βαθμό τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο Ποιητής με τις έννοιες (ζωή, θάνατος, αγάπη, έρωτας, θυσία): Έχουμε να κάνουμε με την Αλκήστιδα με μία ερωτευμένη γυναίκα η  οποία θυσιάζεται για τον άνδρα της. Πού όμως ομιλεί για αυτήν την αγάπη; Ο ποιητής μας προσφέρει δίς τον αποχαιρετισμό της από την ζωή: μέσα από την διήγηση στις υπηρέτριές της και τον μονόλογό της.  Πουθενά όμως η Άλκηστις δεν ομιλεί για την φλόγα της  καρδιάς της η οποια την εξώθησε σε αυτήν την θυσία. Επίσης πρόβλημα αποτελεί και η μορφή του Αδμήτου (σε μία Αθήνα η οποία αποθέωσε τον άρρενα Ήρωα των Ομηρικών επών): πώς είναι δυνατόν αβρόχοις ποσί και ευκόλως να αποδέχεται την θυσία της Γυναικός του; άρα θα πρέπει να καταλάβουμε (λύνοντας ίσως και τις ενστάσεις του Willamovitz  και του Lenner ότι ο Ευριπίδης δεν προσφέρει ένα λογοτεχνικό μυθιστόρημα, η δραματική ποίηση δεν είναι ακριβώς ηθογραφική λογοτεχνία,ίσως είναι και αυτό: Ο Ευριπίδης πριν ο Πλάτων φυλακίσει τις συμπαντικές δυνάμεις στις ιδέες προσφέρει συμπαντικό σύνολο δυνάμεων ,πώς αυτές εντός του ανθρωπίνου νοός (Άλκηστις) μετατρέπονται σε ιδέες και αξίες, τελικά σε ηθική πράξη (θυσία για τον Άλλον) ώστε διά του Ηρακλέους αυτές οι συμπαντικές δυνάμεις να ολολκληρώσουν το νοητικό τους ταξίδι μετατρεπόμενες σε υπέροχες ανθρώπινες ηθικές πράξεις (Ηρακλής  νικητής του θανάτου): ο Ευριπίδης είναι φιλόσοφος υπεράνω και του Ποιητού: αποδίδει πώς οι σκληρές  συμπαντικές δυνάμεις ζωής και θανάτου ελλογοποιούνται από το νοήμον υποκείμενο ως πορεία θυσίας (Άλκηστις) και νίκης (Ηρακλής): δεν θέλει να παραδώσει μελλόδραμα συναισθημάτων (αυτό ηλθε όταν οι άνθρωποι της  Αναγέννησης κλείσθηκαν στις πόλεις) ο Ευριπίδης θέλει να δώσει τον δρόμο μετατροπής των χαοτικών συμπαντικών δυνάμεων σε ανθρώπινο τρόπο διαχείρισης σύμφωνα με τον τρόπο άνωθεν  που είπαμε.

3.Η διαχρονικότητα.

Η χριστιανική θρησκεία αποθέωσε την νίκη του Ιησού επί του θανάτου διά της Θυσίας. Το εδαφος είχε προλειανθεί από την κάθοδο του Οδυσσέως στον Κάτω κόσμο (άρα αναγκαία περιπλάνηση γνώσης και βιώματος είναι ο εξορθολογισμός της Συνεχείας ανάμεσα σε ζωή και θάνατο):

Υπάρχει όμως ακόμη μία Αλήθεια στην Αλκήστιδα του Ευριπίδου η οποία δυστυχώς δεν τονίζεται όσο πρέπει: η Ευριπίδεια τέχνη ενώνει ολες τις στιγμές της οντολογικής φιλοσοφίας: όταν ο Αναξίμανδρος, ο  Εμπεδοκλής   και  άλλοι Τιτάνες του πνεύματος συζήτησαν για το ότι υπάρχει μία και μόνη   ανώλεθρος δύναμις η οποία πότε γίνεται η μορφή Α πότε γίνεται η μορφή Β διακηρύσσοντας την παραμονιμότητα της μίας δυνάμεως ζωής, αυτό πράττει και ο Ευριπίδης: η δύναμις της Αλκήστιδος δεν εχάθη, απλά ήλλαξε μορφή και τρόπο κατανομής: πάντα υπάρχει ο   Άνθρωπος απλά αλλάζοντας κατανομή και τρόπο συνεχείας: άρα το ουσιαστικό μήνυμα του Σοφιστού Ευριπίδου είναι η γνώσις της μίας και ανωλέθρου δυνάμεώς μας η οποία απλά μας ταξιδεύει από διάσταση και τρόπο ύπαρξης σε άλλη διάσταση και τρόπο  ύπαρξης: ουσιαστικά ο  Ευριπίδης προλογίζει τους χριστιανούς: θάνατος δεν υπάρχει, μία ανώλεθρος ανθρωπίνη δύναμις συνεχείας υπάρχει η οποία φεύγει, επανέρχεται, συνεχίζει και υπάρχει με πολλούς τρόπους αναδιανομής της οντολογικής της δύναμης.

 

Ουσιαστικά ο Ευριπίδης ζωοποεί τις δύο βασικές και κινητήριες δυνάμεις του Ανθρώπου: τον Έρωτα και το Θάνατο: είναι οι δύο βασικές δεξαμενές γνώσης και πράξης: δεν είναι τυχαίο ότι η Ερωτευμένη Άλκηστις Πεθαίνει θυσιαστικά: άς θυμηθούμε το Φρόύντ: Ο Δυϊσμός των Ενορμήσεων: Ο ψυχισμός μας βρίσκεται σε αιώνια διαμάχη ανάμεσα στον Έρωτα (ενόρμηση της ζωής, σεξουαλικότητα, αυτοσυντήρηση) και τον Θάνατο (επιθετικότητα, καταστροφικότητα, τάση επιστροφής στην αδράνεια). Άρα και σε σχέση με την οντολογικότητα του Έρωτος στο Πλατωνικό Συμπόσιο, συνολικά η  Άλκηστις περνά το πλέον υπαρξιακό μήνυμα: ο Άνθρωποι όταν Ερωτεύονται ενώνονται συμπαντικά με τον Άλλον: τότε ως η Ενάς το Εν νοιώθουν ότιι ξεπερνούν την έννοια της διχοτομημένης ατομικής ζωής και είναι Ικανοί να προχωρήσουν προς την μεγάλη Συνέχεια όπου μόνον ο αποκατεστημένος Εν μπορεί να προχωρήσει: διότι γεννώμεθα ως μισή υπαρξις ο Έρωτας  αποκαθιστά την Ενιαία Συμπαντική δύναμίν μας (ενωμένοι ως Έν με τον ¨Αλλον) και ως Έν αποκαθίσταται ο ενιαίος συμπαντικός δρόμος μας πέρα από την πρόσκαιρη ζωή και θάνατο της μισής και διχοτομημένης ύπαρξης: η Ηρακλείτειος δύναμις μας ως βούληση μας βοηθεί να καθορίζουμε ως Εν εμείς το πότε και πώς της συνέχειάς μας.