Διαβάζοντας το προοίμιο της Οδύσσειας σύμφωνα με τη διαφωρά και το αναδιπλασιαστικό σχόλιο του Ντεριντά.

 

Διαβάζοντας το προοίμιο της  Οδύσσειας  σύμφωνα με τη διαφωρά και το αναδιπλασιαστικό σχόλιο του Ντεριντά.

Προκειμένου να εφαρμοσθεί η περίφημη διαφωρά του Ντεριντά στο προοίμιο του Ομήρου στην Οδύσσεια θα πρέπει να  διασαφηνισθεί το νοηματικό και αξιακό σύμπαν του κειμένου, ποιες ιδέες προβάλλονται μέσα από τις λέξεις (στο πνεύμα του Ντεριντά ποιες ιδέες επιβάλλουν οι λέξεις (διότι ως γνωστόν ο φιλόσοφος κινήθηκε στο πνεύμα του Σωσσύρ ότι οι ιδέες δεν προϋπάρχουν ώστε να τις αναθυμίζουν οι λέξεις αλλά οι λέξεις προωθούν ιδέες και αξίες και αυτό είναι το δυναμικό του λόγου, η λέξη να ισούται με την ομιλία και το λόγο). Εάν συμβούν αυτά τότε η διαφωρά (διά των λέξεων φέρει το κείμενο πλήθος υπορρήτων νοημάτων και αξιών) θα αποκαλύψει αυτά τα σχόλια τα οποία ονομάζονται αναδιπλασιαστικά από τον φιλόσοφο διότι εμφανίζονται ως μία άλλη υποσυνείδητη ή υπερσυνειδητή νοηματοδότηση και αξιοδότηση του εκάστοτε κειμένου:

Ας δώσουμε λοιπόν το προοίμιο της Οδύσσειας:

«Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο να μου ανιστορήσεις, που βρέθηκε
ως τα πέρατα του κόσμου να γυρνά, αφού της Τροίας
πάτησε το κάστρο το ιερό.
Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,
κι έζησε, καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν,
σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του
τον γυρισμό. Κι όμως δεν μπόρεσε, που τόσο επιθυμούσε,
να σώσει τους συντρόφους.
Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ᾽ τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί, που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου· κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.
Από όπου θες, θεά, ξεκίνα την αυτή την ιστορία, κόρη του Δία,
και πες την και σ᾽ εμάς.».

1^ο βήμα: το νοηματικό σύμπαν του προοιμίου:

Ο ποιητής απευθύνεται στην Μούσα Καλλιόπη, στην Μούσα της Τέχνης ώστε να τον βοηθήσει να ανιστορήσει τις περιπέτειες του Βασιλέως της Ιθάκης, Οδυσσέως, ο οποίος μετά τον Τρωϊκό πόλεμο προσπάθησε να επιστρέψει στην Πατρίδα του. Την Ιθάκη. Άρα η διαφωρά έγκειται στην επιλογή του προσώπου του Οδυσσέως: γιατί ο Ποιητής, κατ΄αρχάς επέλεξε τον Οδυσσέα προκειμένου επί αυτού να κτίσει τα έπη του; Η σύνδεση του Οδυσσέως με τους τρείς θεούς της Οδυσσείας (Δία, Αθηνά, Ερμή) και η αποσύνδεσή του από τον Ποσειδώνα) αποκαλύπτει την διαφωρά του προοιμίου: Ο Οδυσσέας σε όλη την Ιλιάδα ήταν ο περισσότερο σκεπτόμενος Βασιλεύς: ήταν αυτός ο οποίος στις πλέον δύσκολες καταστάσεις εργαζόταν με το Νολυ του: ας μην ξεχνούμε ότι είναι ο εφευρέτης του Δουρείου Ίππου: άρα το αναδιπλασιαστικό σχόλιο επί της δισφωράς εμφανίζεται: ο Οδυσσέας δεν αποτελεί συγκεκριμένη ανθρωπίνη δύναμη: αντιπροσωπεύει μία μη-ανθρωπίνη δύναμη, αταυτοποίητη, ακόμη: άρα ο Όμηρος προσπαθεί να γεννήσει ανθρωπίνη επί του Νοός ταυτότητα, να συζητήσει δηλαδή ότι άνθρωπος είναι η Νόησή του και ο νόστος που επιβάλλει αυτή η Νόηση: άρα σύμφωνα με τον Ντεριντά το αναδιπλασιστικό σχόλιο είναι ότι το κείμενο κρύπτει την ιδέα της απροσδιοριστίας (δεν υπήρχε ακόμα συγκεκριμένη ανθρωπίνη ταυτοποιητική φύση) άρα ο Όμηρος αναλαμβάνει να καθορίσει το μοντέλο ανθρώπου).

Ο Οδυσσέας λοιπόν επιλέγεται όχι ως πρόσωπο ή ανθρώπινο σώμα αλλά ως δύναμη συμπαντική η οποία επικοινωνεί με τις συμπαντικές δυνάμεις του Διός της Αθηνάς του Ερμή όχι του Ποσειδώνος και η Μούσα ως όμορη συμπαντική δύναμη συμμετέχει σε ολο αυτό: άρα το αναδιπλασιαστικό σχόλιο που κάνει την διαφωρά είναι ότι δεν υπάρχει άνθρωπος αλλά άνθρωπος σχηματίζεται, δεν υπάρχει ταυτότητα ανθρώπου ως τέτοια, αυτή σχηματίζεται, ο άνθρωπος πρώτα είναι δύναμις συνεχείας με βάση προϋπάρχουσες συμπαντικές δυνάμεις και έπειτα έρχεται η ανθρωπίνη ταυτότητα η οποία επιφέρει ταυτότητα, συγκεκριμενικότητα, σκοπό. Η έννοια της απροσδιοριστίας δίδει την θέση της στην έννοια της συγκεκριμενικότητας: πρέπει να γεννηθεί κα να διαμορφωθεί ένα όν ως ό άνθρωπος, άρα ο άνθρωπος ούτε προϋπήρχε  άρα ούτε και θα μεταϋπάρξει: το μεγάλο υπόρρητο σύμφωνα με το Ντεριντά σχόλιο του προοιμίου είναι ότι ο άνθρωπος γεννάται ως σύνολο ιδεών και αξιών εν στιγμή και για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Άρα η έννοια της προσκαιρότητας υφέρπει στο προοίμιο του Ομήρου.

Ο Οδυσσέας λοιπόν επιλέγεται διότι σύμφωνα με την διαφωρά και τη σύνδεση του κειμένου με τις ιδέες που πρέπει να επιβληθούν και να καθορίσουν την ανθρώπινη ταυτότητα είναι αυτός ο οποίος κατάλαβε ότι ο Άνθρωπος μπορεί να καταψύξη μέσα του δυνάμεις, τις οποίες μόνον αυτός γνωρίζει, και μπορεί να τις χρησιμοποιεί για αυτόν και τον κόσμον και τους άλλους: είναι η ψυχή η οποία ως αναδιπλασιαστικό σχόλιο κρύπτει το ότι ο Άνθρωπος δεν είναι τίποτε κατ΄αρχάς από όσα μετά καθιερώθηκαν ως σώμα και μορφή και είδος: ο άνθρωπος είναι οντολογική δύναμη ως οι άλλες οντολογικές δυνάμεις: άρα το προοίμιο επιβάλλει την μετατροπή αυτής της άμορφης και μη εχούσης είδος οντολογικής δυνάμειως σε συγκεκριμένη προσωπική σωματική σκοποθετική με είδος δύναμη. Για αυτό εξάλλου η επιλογή του ποιητή  μέσα από την επίκληση στην Μούσα είναι διττή:

Ουσιαστικά ο ποιητής λέγει: Συμπαντικές δυνάμεις που κινείτε τα πάντα, εσείς που διαμορφώνετε όλες τις ταυτότητες, βοηθήστε με να αποδώσω ταυτότητα στην δύναμη που θα λάβει την ετικέτα: άνθρωπος: αυτή η δύναμη άς συνδεθεί με την δύναμιν του Διός (αρχέγονος βούληση) με την Σοφία της Αθηνάς (Σοφία ως αντίληψη  των επερχομένων εν τω ανθρώπω συμπαντικών δυνάμεων σκέψης, απόφασης, αιτίας, πράξης) με την ικανότητα του Ερμή να επικοινωνή (η επικοινωνία ως διάνοιξις του διαύλου σχέσης με κάθε τι το  Άλλο). Άρα υφέρπει η έννοια της Δημιουργικότητας, ο Όμηρος δημιουργεί τον Άνθρωπο όπως σήμερα τον ξέρουμε: άρα ο Οδυσσέας έχει δύο εαυτούς:

Ένα πρό Τροίας, και έναν μετά την Τροία. Αυτό όμως αγγίζει την έννοια της καθολικότητος: οι Άνθρωποι έχουν δύο εαυτούς: έναν οντολογικά ακατέργαστο (μη ανθρώπινο άρα οι άνθρωποι κάποτε δεν ήταν άνθρωποι άρα δεν θα ξαναείναι μετά από κάποιο σημείο άνθρωποι) και έναν ανθρώπινο, ταυτοποιημένο, κοσμικά και ως εαυτόν κατεργασμένο ( ο οποίος διά της παιδείας μεταφέρεται από γενεά σε γενεά):  άρα το προοίμιο είναι Γένεσις και Δημιουργία του Ανθρώπου και της ταυτότητός του (όπως συνέβη και στην Γένεση της παλαιάς διαθήκης όπου το φαντασιακό μέγεθος του θεού αντικαθιστά την Μούσα και προχωρεί την μετατροπή της ήδη υπαρχούσης οντολογικής δυνάμεως σε ανθρωπίνη ταυτότητα (για αυτό λέγει και ο Βασίλειος ο αποκεκλημένος Μέγας ότι η γή ήταν ακατέργαστος και ο θεός της έδωσε ύλη και μορφή). Άρα η έννοια της Κτίσης (αυτή που τόσο θα απασχολήσει τον Χάϊντεγγερ) του Ανθρωπίνου Εαυτού υποκρύπτεται πίσω από το προοίμιο της Οδυσσείας, ο Ανθρώπινος αυτός Εαυτός είναι κατεσκευασμένος από οντολογικά υλικά που συνεχίζουν και μετεξελίσσουν ως μορφή και είδος τις ήδη σχηματοποιηθείσες δυνάμεις της Μούσας και των Θεών.

Όμως ο Ντεριντά εδώ μπορεί ακόμα πιο μακριά να μας οδηγήσει:  Συζητούμε για την υφέρπουσα διαφωρική έννοια της συμπαντικής ακαθοριστίας: αλλά και την προϋπαρχούσης οντολογικής δομής: ούτε θεοί υπάρχουν ούτε άνθρωποι: διότι εάν υπήρχαν θεοί δεν θα έψαχνε ο Όμηρος την Μούσα ώστε τώρα να προσδώσει διά των θεών και της Μούσης στην απρόσωπον δύναμιν του Οδυσσέως την προσωπική ταυτότητα του πολυτρόπου και πολυπλάγκτου ανθρώπου ο οποίος προσφέρει ανθρωπίνη πορεία και ταυτότητα σε κάθε  παρόμοια ανθρωπίνη δύναμη (για αυτό εξάλλου ο Πεισίστρατος τα εισήγαγε τα έπη στην παιδεία των Αθηναίων ώστε να τους προσφέρει ταυτότητα ιδεών και ήθους και συμπαντικού προσανατολισμού).

Άρα η ντεριντιανή ανάγνωση του  προοιμίου οδηγεί στην αποδόμηση του ανθρώπου κάθε ταυτότητάς του. Αποδομεί την βίβλο (κανείς θεός δεν έπλασε τον άνθρωπο διότι όλα είναι δυνάμεις όντος, βούλησης, σοφίας, επικοινωνίας, οι οποίες διά της ανακατανομής των ενεργειών των οδηγούν σε νέες συμπαντικές ταυτότητες (ανθρώπου, θεού, κ.ο.κ.). Άρα αποδομείται ο κόσμος μας και εισέρχεται η αναδιπλασιαστική έννοια του ανθρώπου ως οντολογικής εν συμπαντική ροή δυνάμεως, άρα είμαστε οντολογική δύναμις.

Άρα οι δυνατότητές μας είναι άπειρες: μπορούμε να υπερπηδήσουμε το μύθο του σώματος και να ζήσουμε ως ήδη όντες οντολογική δύναμη ξεχωριστής ροής και συνεχείας, καθορίζοντας την δική μας Ιθάκη.

Ο Ποιητής συζητεί για τον Οδυσσέα και μόνον: για αυτόν παρακαλεί την Μούσα να τον φωτίσει ώστε να διηγηθεί τις περιπέτειές του: το προοίμιο, όπως  γίνεται εύκολα κατανοητό, στηρίζεται σε μία κεντρική αντίθεση: ο πολύτροπος και πολυμήχανος Οδυσσέας (από την μία πλευρά) οι νήπιοι και ανόητοι σύντροφοί του από την άλλη: ο  Πολύτροπος Οδυσσέας Μόνος του επέστρεψε στην  Ιθάκη ενώ οι

Νήπιοι σύντροφοί του εχάθησαν στα βάθη της θαλάσσης: άρα η διαφωρά εδώ υπάρχει στην υπόρρητον έννοια του Ενός: Η συμπαντική οντολογική δύναμη θα μετεξελιχθεί από θεία σε ανθρώπινη: θα δώσει μορφή και είδος, ύλη και σώμα, όμως θα πρέπει να επέλθη η μεγάλη διαφωρά: το αχανές της οντολογικής δυνάμεως που θα δώσει  ανθρωπίνη μορφή και είδος θα πρέπει να περάσει στο ακριβώς αντίθετο στάδιο: από την αχανότητα του απροσώπου Όντος θα πρέπει να βαδισθή ο δρόμος του αντιθέτου : πρέπει να υπάρξη ο Έν: άρα υφέρπει η μεγάλη εννοια διαφωράς: ο ανθρώπινος κόσμος είναι τέκνον αντιθέσεων , άρα αποδομείται η Πυθαγόρειος και η Ηρακλείτειος Αρμονία: ή τουλάχιστον επαναπροσδιορίζεται: καμμία αρμονία δεν υπάρχει στο σύμπαν ως τέτοια: το αχανές Χάος δίδει το συγκεκριμένο Έν πρόσωπο ως το τέλειο ενικό αντίθετό του το οποίο ως αντίθετο πλήρως θα προσδιορισθεί ως Πρόσωπο και συγκεκριμένος άνθρωπος: άρα η αναδιπλασιαστική υπόρρητος υφέρπουσα έννοια είναι ότι δεν υπάρχει άνθρωπος ως τέτοιος αλλά ως αντίθετο δόμημα του Χάους: άρα σωστά ο Πλάτων στο Συμπόσιο ανανεώνει οντολογικώς τον Έρωτα ως ένωσιν των αντιθέτων κομματιών του Όντος. Άρα εδώ υφέρπει η Έννοια του Έρωτος : ο Έν Οδυσσέας θα πρέπει να ενωθεί με το χάος των δυνάμεων επιστροφής στην Ιθάκη αλλά με τον τρόπο του Διός, της Αθηνάς, και του Ερμού, όχι με τον τρόπο του Ποσειδώνος: άρα υφέρπει η έννοια της νίκης κατά του Χάους: κατά του Χάους των παθών της βουλιμίας και της απληστίας τα οποία εξηφάνισαν τους συντρόφους: κατά του Χάους του Ποσειδώνος ο οποίος θέλει να βυθίσει τον Οδυσσέα στο άλογο χάος διότι γνωρίζει ότι ο συγκεκριμένος δρόμος της βουλήσεως, σοφίας, επικοινωνίας οδηγεί τον άνθρωπο στο Λόγο να λέγει όλα όσα πρέπει (δεν είναι τυχαίο ότι ο Οδυσσέας λέγει στους Φαίακες, λέγει στον Τηλέμαχο, λέγει στην Αθηνά) να θυμηθεί, να σκεφθεί, να πράξει, διότι ο Οδυσσέας λέγει ως Λόγο αυτογνωσίας διά των περιπλανήσεών του (λέγει όλα όσα τον βρήκαν στους Φαίακες) όλα όσα ενίκησε διότι ακολούθησε δρόμο βούλησης σκέψης σοφίας και επικοινωνίας: δεν θα είχε τίποτα να λέξη (απουσία λόγου) εάν ακολουθούσε τον χαοτικό θαλάσσιο ασυνείδητο δρόμο της θαλάσσης  του αλόγου ύδατος. Σύμφωνα με τον Ντεριντά εδώ η γλώσσα επιφέρει μη προϋπάρχουσες Ιδέες αλλά συνδέεται τώρα με την Ιδέα (άρα σύμφωνα με το Σωσσύρ που σέβεται ο Ντεριντά η γλώσσα γίνεται ομιλία μαζί με λεκτικό λόγο) συνδέεται με την ιδέα ότι το ύδωρ από πρώτη αρχή, η κίνηση, θα πρέπει η κίνηση του ύδατος να μην μείνει ωκεάνειος και χαοτική: το Θάλειο ύδωρ θα πρέπει να γίνει συγκεκριμένη λογική γνωσιακή και ηθική κίνηση όπως προκρίνει ο Οδυσσέας. Άρα σύμφωνα με τον Ντεριντά στο προοίμιο της Οδυσσείας αποκαλύπτεται ο νέος άνθρωπος σε νέο κόσμο.