Συμβάλλοντας στην ανάλυση του Λογοτεχνικού κειμένου στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας (σε σχέση με την φιλοσοφική έρευνα του Philippe Sabot).

 

Συμβάλλοντας στην ανάλυση του Λογοτεχνικού κειμένου στο μάθημα της Νεοελληνικής  Γλώσσας (σε σχέση με την φιλοσοφική έρευνα  του Philippe Sabot).

Ως γνωστόν το θέμα Γ του κριτηρίου της Νεοελληνικής Γλώσσας αναφέρεται στο σχολιασμό λογοτεχνικού κειμένου. Ο Φιλίπ Σαμπό στο βιβλίο του «Φιλοσοφία και λογοτεχνία» διερευνά αποτελεσματικά και εξαιρετικά τις σχέσεις της Φιλοσοφίας και της Λογοτεχνίας. Εάν λοιπόν κατ΄αρχάς ορίσουμε την Φιλοσοφία  ως  έρευνα περί των πρώτων αρχών και αιτίων, αιτία θαυμασμού και απορίας για το μεγαλείο του Σύμπαντος αλλά και του Ανθρώπου, προσπάθεια ερεύνης του Κόσμου και του Ανθρώπου ως προσώπου, πνεύματος, ψυχής και σώματος, τότε καταλαβαίνουμε ότι όλα αυτά περιχωρούνται στα λογοτεχνικά κείμενα. Σωστά ο Σαμπό σημειώνει ότι όλα τα εννοιακά δομικά σύνολα της φιλοσοφίας εισέρχονται στον χρόνο και  στις σκέψεις και στις πράξεις των ανθρώπων ώστε να παραχθή η λογοτεχνία, η οποία όμως εμπεριέχει τις ανθρώπινες φιλοσοφικές συλλήψεις προσαρμοζόμενες όμως στην ανθρώπινη σκέψη, πράξη, χαρακτηρολογία, στην ανθρώπινη κοσμική και κοινωνική ζωή: άρα σε κάθε λογοτέχνημα, είτε πεζό είτε ποίημα, θα πρέπει να ανιχνεύονται όλες εκείνες οι αιτίες, ο θαυμασμός, η απορία, τα οποία αφυπνίζουν ατομικά και κοινωνικά και κοσμκά το Λογοτεχνικό Υποκείμενο (το οποίο βέβαια υπό το μανδύα της λογοτεχνίας φιλοσοφεί, διότι λογοτεχνία είναι η εφαρμοζομένη φιλοσοφία  από τον συγκεκριμένο υπαρξιακό και πράττοντα άνθρωπο εν κοινωνία: αυτό ουσιαστικά καλούνται να κάνουν οι μαθητές μας: εάν η λογοτεχνία είναι η εφαρμοζομένη ανθρωπίνη φιλοσοφία, οι μαθητές θα πρέπει να ανακαλύψουν  διά των κειμενικών δεικτών τα φιλοσοφικά παράγωγα που υποκρύπτονται στο λογοτέχνημα και είναι αυτά τα οποία κινούν και διαμορφώνουν τον άνθρωπο και την κοινωνία).

Ας δώσουμε το ποίημα: (Από το Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη):

Όπου, φωνάζω, και να βρίσκεστε, αδελφοί
όπου και να πατεί το πόδι σας
ανοίξετε μια βρύση
τη δική σας βρύση του Μαυρογένη.
Καλό το νερό
και πέτρινο το χέρι του μεσημεριού
που κρατεί τον ήλιο στην ανοιχτή παλάμη του.

Ο Ποιητής ευρίσκεται απέναντι από την φιλοσοφία του: το ποίημα είναι το ενδιάμεσο: με βάση λοιπόν τους κειμενικούς δείκτες  θα πρέπει να «καταπέση» το ποίημα και  να αποκαλυφθή όλο το εύρος των φιλοσοφικών κατηγοριών (αιτία, θαυμασμός, απορία κ.λ.π) που υποκρύπτονται στο ποίημα:

Φωνάζω= α ενικό, ρήμα πάθους εκφράζον το θαυμασμό για όλα όσα μπορούν να ανακαλυφθούν

Βρύση= η μεγαλοπρέπεια του πνεύματος (το Θάλειο ύδωρ αρχή του παντός) η κίνηση του ύδατος εις την βρύση ως αιτία ερεύνης και ανακάλυψης του κόσμου και του ανθρώπου

Ήλιος=εμβληματική εικόνα: ο Ήλιος ως σύμβολο νοός ερεύνης και ανθρώπινης νοητικής και ηθικής φώτισης και εξέλιξης.

Ο Σαμπό σωστά επισημαίνει  ότι μέσα στην λογοτεχνία έχουν παρεισφρήσει (αναγκαστικά) όλα τα μυθολογικά σχήματα ως τα μεγάλα αρχέτυπα της λογοτεχνίας. Οι μυθολογικές έννοιες και αρχετυπικές δημιουργίες του Ήρωος, του Θείου, της Δικαιοσύνης, της Τάξης, της Κίνησης, του σεβασμού στο θείο, του Ανθρωπομορφισμού, του σεβασμού στο θείο, της μοίρας, του σεβασμού στην φύση κ.λ.π). Άρα θα πρέπει όλα αυτά να ανακαλύπτονται στο δοθέν λογοτεχνικό κείμενο σε συνδυασμό με την διαρκή επιρροή τους με την ανθρώπινη προσωπικότητα και τον ανθρώπινο κόσμο. Είναι σημαντικό να κατανοηθή από τους μαθητές ότι τα μυθολογικά αρχέτυπα (Γιούνγκ, Άντλερ, Φρόϋντ) έχουν διαμορφώσει τις ανθρώπινες προσωπικότητες διαχρονικά.

Έστω λοιπόν ότι δίδεται το παρακάτω κείμενο:

Νίκος Γκάτσος, ο εφιάλτης της Περσεφόνης:

Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία
κι ήταν ευχή του κάμπου τα βελάσματα
τώρα καμιόνια κουβαλάν στα ναυπηγεία
άδεια κορμιά σιδερικά παιδιά κι ελάσματα.

Κοιμήσου Περσεφόνη
στην αγκαλιά της γης
στου κόσμου το μπαλκόνι
ποτέ μην ξαναβγείς.

Ο ποιητής μέσα από το Μυθολογικό σύμβολο της Περσεφόνης θέλει να υπενθυμίσει ότι η αρχεγονική λειτουργία της φύσης (η οποία επηρεάζει και τον άνθρωπο είναι η Άνοιξη, η γονιμότητα, η άνοδος της Περσεφόνης (ζωής, γένεσης, γονιμότητος διαλεκτικής σχέσης ανθρώπου –φύσης) στην Επάνω Φύση και στον Επάνω κόσμο των ανθρώπων: άρα μέσα από την χρήση αυτού του μυθολογικού συμβόλου θέλει να διατρανώσει την πίστη του ότι οι άνθρωποι πρέπει να βλέπουν την Φύση σαν μία Ωραία Κόρη (ζωή, γονιμότητα, πρόοδος, εξέλιξη) και όχι σαν μία δούλη ζωή ευεργό προς τεχνολογική και άλλη εκμετάλλευση.

Η Φιλοσοφία στην πλήρη εκτύλιξή της έδωσε τον Άνθρωπο εν κόσμω ιδεών και αξιών ως σύνολο Σκέψης και Πράξης, Νόησης και Ήθους. Σύμφωνα με το Σαμπό όλα αυτά τα εννοιακά σχήματα στην λογοτεχνία προσαρμόζονται στον άνθρωπο και εφαρμόζονται επί της προσωπικότητός  του, επί της βιουμένης υπάρξεώς  του. Άρα μέσα από τις λέξεις, τις τεχνικές λόγου του λογοτεχνήματος θα πρέπει να αναδύονται τα μοντέλα ανθρώπων των λογοτεχνημάτων: βάσει ποιάς επικρατούσης ιδέας του Λογοτεχνικού Υποκειμένου παράγονται οι ανάλογες πράξεις: Εάν μάλιστα σκεφθούμε τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη (Πολιτεία, Ποιητική) τότε θα πρέπει να επισημάνουμε  τον ιδεατό αλλά και τον πραγματικό κόσμο του Λογοτεχνικού Υποκειμένου, ποιες αρετές και αξίες, ποια μίμηση του Υποκειμένου παράγει και ποια πράξη (πάντοτε μέσα από κειμενικούς δείκτες).

Έστω ότι δίδεται το παρακάτω κείμενο του Γιώργου Ιωάννου: για ένα φιλότιμο.

«Ανεβαίνω στο γραφείο κι αμέσως ζαρώνει η καρδιά μου. Οι αγαπητοί μου συνάδελφοι καταφθάνουν λαχανιασμένοι. Κάθε πρωί μελετώ σχολαστικά την καλημέρα τους, το ύφος τους και τη ματιά τους. Δεν μπορώ να καταλάβω πώς έγινε και μαζεύτηκαν όλες οι μπαγιάτικες φάτσες πάνω στο δικό μου το κεφάλι. Εκείνο όμως που με απελπίζει περισσότερο είναι, πως το ίδιο σχεδόν συμβαίνει και σε όλα τα άλλα γραφεία. Αυτό το διαπίστωσα μόνος μου τελευταία, όταν πάνω στην αγανάκτησή μου, είπα ν’ αλλάξω και πάλι δουλειά, για να μην τους βλέπω όλη μέρα μπροστά μου. Κατόπι σκέφτηκα πως θα τους έχει αποξεράνει έτσι, σώμα και καρδιά, το πολύ διάβασμα, το κλείσιμο ή η βαθιά σκέψη. Σηκώθηκα και ξαναπήγα στις διάφορες μεγάλες σχολές για να τους δω νεαρούς και φρέσκους  φρέσκους. Χώθηκα βέβαια στις αίθουσες των πρωτοετών. Εδώ, είπα, μέσα σ’ αυτό το φυτώριο, θα φανεί το πράγμα. Και όμως η εντύπωσή μου ήταν εξίσου αποκαρδιωτική· το επόμενο κύμα, δεν αποκλείεται, να είναι χειρότερο. Σκέφτομαι μήπως πρέπει ν’ αλλάξω επάγγελμα και όχι μονάχα γραφείο. Τώρα όμως είναι μάλλον αργά· ούτε τέχνη ξέρω, ούτε για να πάω μαθητευόμενος έχω την ηλικία και το κουράγιο, αλλά ούτε τα χαρτιά και τα κατάστιχα1 χωνεύω. Θα ήθελα, είναι αλήθεια, προ πολλού να ήμουν εργάτης· παράλληλα όμως να έχω αυτή την ίδια ψυχή, τις ίδιες γνώσεις και τα ίδια μυαλά.».

Μέσα στο κείμενο αυτό λοιπόν θα πρέπει να εξαχθούν (πάντοτε διά των κειμενικών δεικτών) τα φιλοσοφικά μεγέθη:

Του Κόσμου

Των ιδεών και αξιών που κινούν τον Πρωταγωνιστή

Ο Κόσμος των Άλλων

Οι ιδέες και αξίες των άλλων.

Ο Κόσμος του Λογοτεχνικού Υποκειμένου είναι ένας άλλος ιδεατός κόσμος χαράς και δημιουργικότητος (μπαγιάτικες φάτσες, με απελπίζει, θα ήθελα να ήμουν…)

Ποιες ιδέες του Υποκειμένου δημιουργούν και ποια ηθική ποιών αξιών  (ταυτότητα λογοτεχνικού Υποκειμένου) :το ίδιο συμβαίνει σε όλα τα γραφεία,  θα ήθελα  (δυνητική οριστική) να έχω την ίδια ψυχή γνώσεις και μυαλά: άρα το Λογοτεχνικό Υποκείμενο διαφοροποιείται από την εποχή του και μάλλον επιζητεί την ιδέα ενός ανοικτού, χαρούμενου, δημουργικού εαυτού ώστε να αλληλεπιδρά δημιουργικά με τους άλλους.

Σύμφωνα με τον Ντεριντά ο μεταφορικός λόγος είναι το περίσσευμα των εννοιών οι οποίες αδυνατούν να κλεισθούν σε λογικά σχήματα: Άρα οι μαθητές θα πρέπει πίσω από τον μεταφορικό λόγο να συλλαμβάνουν όλες εκείνες τις ιδέες, έννοιες, δομές και αξίες (ανθρώπου και κόσμου, στάσεων σκοπών και ενδελέχειας) προκειμένου  διά των κειμενικών δεικτών να αποσυμβολοποιούν τον μεταφορικό λόγο και επί αυτού να κτίζουν μοντέλο ανθρώπου και κόσμου.

Δίδεται το παρακάτω ποίημα  του Γιώργη Παυλόπουλου: Αντικλείδια.

«Ἡ Ποίηση εἶναι μιά πόρτα ἀνοιχτή. Πολλοί κοιτάζουν μέσα χωρίς νά βλέπουν τίποτα καί προσπερνοῦνε. Ὅμως μερικοί κάτι βλέπουν, τό μάτι τους ἁρπάζει κάτι

Και μαγεμένοι πηγαίνουνε να μπούν Η πόρτα τότε κλείνει. Χτυπάνε  μα κανείς Δεν τους ανοίγει. Ψάχνουνε για το κλειδί.». Σ.υμφωνα με τον Ντεριντά (όπως αναλύεται στο βιβλίο του Σαμπό) ο Παυλόπουλος χρησιμοποιεί μεταφορικό λόγο διότι δεν ευρίσκει λέξεις ώστε να κλείσει τις έννοιες και τις ιδέες και τις αξίες που θέλει να αποδώσει στο Ποιητικό Υποκείμενο (πάντοτε σε σχέση με το θέμα με το οποίο συσχετίζει το λογοτεχνικό του Υποκείμενο (πάντοτε αναλύουμε το Λογοτεχνικό υποκείμενο σε σχέση). Άρα θα πρέπει να απομεταφορικοποιηθεί ο λόγος (αποσυμβολοποίηση): διάκριση αντικειμένων από τις ιδέες που περικλείουν.Ουσιαστικά καλούμαστε στο λογοτέχνημα αυτό (όπως και σε κάθε λογοτέχνημα) να εύρουμε την κρυμμένη φιλοσοφία σε σχέση με το μοντέλο ανθρώπου και κόσμου (διότι όλη η λογοτεχνία είναι φιλοσοφία, όλα τα είδη φιλοσοφίας αλλά κρυμμένη η φιλοσοφία στην δράση των ηρώων). 1ο βήμα: αφήγηση της κρυμμένης φιλοσοφίας με ξεκάθαρη και αποσυμβολοποιημένη διατύπωση ιδεών και αξιών: Η Ποίηση ως επαφή με το Άλλο (θείο και κρυμμένο ανθρώπινο κόσμο) είναι πάντοτε προσιτή σε όλους διότι όπως λέγει και ο  Σωκράτης μέσα μας έχουμε τις ιδέες και την Αλήθεια. Όμως πολλοί από εμάς δεν γνωρίζουμε τον Εαυτό μας και τον Πραγματικό κόσμο της Αληθείας για αυτό και προσπερνούμε τα σημάδια της Αληθείας απορροφημένοι από την επίπλαστη πραγματικότητα. Κάποιοι κατανοούν την αλήθεια αλλά δεν μπορούν να θυσιάσουν το ψέμμα και για αυτό διχοτομημένοι εμμένουν στο Ψέμμα αν και έχουν κάπως καταλάβει την Αλήθεια, αυτή η διχοτόμηση είναι η χειροτέρα άγνοια διπολισμού (κακή συνεύρεση αληθείας και ψεύδους): το κλειδί είναι η γνώση προς την Αλήθεια όμως δεν ευρίσκουν το κλειδί την ανάμνηση της ύπαρξής τους και επιστροφής τους στον κόσμο της Αληθείας. 2ο βήμα: αφού λοιπόν αποκατασταθή η φιλοσοφική  αποκάλυψη του κειμένου τότε θα πρέπει να φθάσουμε σε αυτό το κείμενο μέσω κειμενικών δεικτών παράγοντας το Λογοτεχνικό υποκείμενο. Πόρτα ανοιχτή: η ήδη γνώση της αληθείας (αν και ξεχασμένη (πλατωνική θεωρία της ανάμνησης (το γαρ ζητείν και μανθάνειν ανάμνησις του όλου εστίν (ήδη γνωρίζουμε τα πάντα απλά πρέπει να τα θυμηθούμε). Πολλοί κοιτάζουν μέσα: Η ανθρώπινη μαζοποίηση και παράσυρση από τον κόσμο του θεάματος και όχι της υποβοσκούσης και ήδη υπαρχούσης νοουμένης αληθείας εντός μας και εντός  του κόσμου (αναφορά στην φαινομενολογία του Χούσερλ (ο κόσμος  ως ήδη περιέχων την Εσωτερικότητα). Μερικοί κάτι βλέπουν: όσοι προσπαθούν να ξεφύγουν από την άγνοια και την μαζοποίηση. 3ο βήμα: Ξεκάθαρη διατύπωση του λογοτεχνικού υποκειμένου σε πραγματικό λόγο εννοιών (είναι βασικό να αποτυπωθούν οι έννοιες (γνώση, ανάμνηση, μαζοποίηση, χειραφέτηση κ.λ.π). Η φιλοσοφία μας έδωσε τον κοινό λόγο ως κοινό βίωμα και την κτίση ενός οικουμενικού κόσμου καθολικού λόγου: η Πλατωνική ιδέα, ο Καντιανός Κριτικός λόγος, ενυπάρχει όπως και ο Ηθικός Κατηγορικός λόγος του Κάντ σε όλους τους ανθρώπους: η λογοτεχνία στα υποκείμενά της περνά αυτή την πραγματικότητα του Κοινού λόγου ο οποίος οδηγεί στον Κοινό κόσμο ιδεών και αξιών και διά των κειμενικών δεικτών θα πρέπει αυτός ο κοινός λόγος να  ανακαλυφθεί στο λογοτέχνημα όπως και ο κοινός κόσμος. Έστω ότι δίδεται το παρακάτω ποίημα της Μαρίας Πισιώτη : παγκοσμιοποίηση. Απατηλό μητρικό προσωπείο! Δορυφόρε της σιβυλλικής αλλαγής που έρχεται! Η διφορούμενη έννοιά σου ξεγελά και υπόσχεται… Αναγγέλλεις την αναδόμηση της κοινωνίας, κρύβοντας στο μανδύα σου τον πόνο, τη θλίψη, την ανισότητα, τον εξευτελισμό της παιδικής ψυχής. Οι μαθητές γνωρίζοντας το φιλοσοφικό υπόβαθρο του κοινού λόγου, γνωρίζοντας ότι κάθε άλλη παγκοσμιοποίηση πέραν αυτής η οποία στηρίζεται στον κοινό λόγο, θα οδηγήσει σε απομόνωση, εκμετάλλευση και δυστυχία, αποκαλύπτουν το βαθύτερο πνευματικό και ηθικό υπόστρωμα του ποιήματος με βάση την αντίθεση: ο κοινός λόγος δημιουργεί την ευδαίμονα παγκοσμιοποίηση, κάθε άλλη παγκοσμιοποίηση ύλης και χρήματος είναι εκμετάλλευση των ολίγων προς τους πολλούς διότι δεν στηρίζεται στις ιδέες της κοινής λογικής. Ηθικής, μετατροπής του κόσμου σε κοινή οικία λόγου. 1ο βήμα: διατύπωση του φιλοσοφικού υποστρώματος του ποιήματος: κάθε αλλαγή η οποία δεν στηρίζεται στον κοινό λόγο και στην κοινή ηθική η οποία εξ αυτού πηγάζει οδηγεί στην εκμετάλλευση και τον πόνο, ο άνθρωπος ως παιδίον είναι ήδη γνώστης της αθώας αλήθειας του κοινού λόγου ο οποίος είναι εγγύηση για την ευτυχία όλων. 2ο βήμα: αποκάλυψη αυτού του φιλοσοφικού υποστρώματος μέσα από τους κειμενικούς δείκτες: αποδιώχνω πρόσωπα και σύμβολα και αποκαλύπτω την πραγματική φιλοσοφική ταυτότητα του ανθρώπου και  του κόσμου του ποιήματος. Απατηλό μητρικό προσωπείο: οι σειρήνες της υλικής ευδαιμονίας οι οποίες όμως καταστρέφουν τον κοινό πνευματικό λόγο που ενώνει τους ανθρώπους καθώς μετατρέπει τους ανθρώπους από Είναι σε Έχειν. Η διφορούμενη έννοιά σου: η ένωση του κόσμου υπό υλικά αγαθά είναι διφορούμενη: υπόσχεται ευτυχία η οποία έχει σαθρά θεμέλια, δημιουργεί τον Εγωϊσμό του Κατέχειν και δεν μπορεί να ενώσει όπως ο ενδιάθετος κοινός λόγος.