Η δόμηση της Οδύσσειας.

 

Η δόμηση της Οδύσσειας.

Διαβάζοντας την Οδύσσεια  ως αφηγηματικό έπος 41 ημερών  (αυτό επέλεξε ο Όμηρος) κατανοούμε την λογική πλέον ικανότητα του Ανθρώπου να περικλείει σκέψεις και πράξεις στα πλαίσια του χρόνου ώστε να τα σμιλεύει, να τα εννοιοποιεί και να τα ηθικοποιεί σύμφωνα με τις ιδέες του, τις αξίες του, το σκοπό του (βέβαια ο Ανθρωποκεντρισμός , η γένεσις του νοήμονος και ηθικού ανθρώπου ο οποίος με γνώμονα την Δύναμιν νοός (Δίας) την Επικοινωνία με τα Όντα (Ερμής) και την αποκτηθείσα Σοφία (Αθηνά) είναι ικανός να επιπλεύσει επί του Χάους (Ποσειδών) επιστρέφοντας ή κτίζοντας την δική του Πολιτεία (Ιθάκη (προετοιμασία της Ιδανικής Πολιτείας του Πλάτωνος και της Ιδανικής civitatis dei του Αυγουστίνου, της ιδανικής πολιτείας τόσων και τόσων κοινωνικών φιλοσόφων) .

Άρα το κλείσιμο του δεοντολογικού ανθρώπου στο Χρόνο (ως Αρχή Μέση  και Τέλος (σκοπό)  είναι το μεγάλο Ανθρωποκεντρικού κατόρθωμα του Ομήρου: πλέον ο Χρόνος γίγνεται (ως στιγμή, διάρκεια, συνέχεια) η οδός επί της οποίας εξελίσσεται ο Άνθρωπος και η Κοινωνία (δεν είναι τυχαίο ότι η χριστιανική θεολογία δίδει τόση έμφαση στο χρόνο (νυν και αεί και εις τους αιώνας…) δεν είναι τυχαίο τα τόσο συγγράμματα κορυφαίων φιλοσόφων προκειμένου να εξηγήσουν και να ερμηνεύσουν την σχέση του νοήμονος και ηθικού ανθρώπου με το χρόνο (Μ.Χάϊντεγγερ: Είναι και Χρόνος ). Ο Χρόνος είναι η διάρκεια που έχει ο άνθρωπος ώστε να εκτυλίξει τις σκέψεις του και πράξεις του.

Δημιουργεί λοιπόν ο Όμηρος τον Ανθρώπινο Αιώνα. Η Οδύσσεια όμως (όπως εννοείται άλλωστε) έχει δύο είδη κινητικού χρόνου: τον πραγματικό και τον αφηγηματικό: ο πρώτος είναι 10 ολόκληρα χρόνια (όσα χρειάσθηκε δηλαδή ο Βασιλέας της Ιθάκης να επιστρέψει στην Πατρίδα του την Ιθάκη): ο δεύτερος είναι ο χρόνος ο σμιλευμένος και επιτηδευμένος από τον ποιητή προκειμένου να αφηγηθεί την επιστροφή (νόστο) αυτή ( είναι βέβαια 41 ημέρες).

Ας ξεκινήσουμε την έρευνά μας σε σχέση με τον αφηγηματικό χρόνο των 41 ημερών. Ο χρόνος αυτός είναι διαμοιρασμένος στην α) τηλεμάχεια, β) νόστο, γ) μνηστηροφονία. Άρα σε μία πρώτη εκτίμηση ο Άνθρωπος εξελίσσεται και προοδεύει πνευματικά και ηθικά όταν ξοδεύει και αναλύει το χρόνο του στην ατομική πνευματική, συναισθηματική, ηθική αφύπνιση και πράξη (Τηλέμαχος συνειδητοποιημένος διά της Αθηνάς Σοφίας) όταν κινείται επιλέγοντας το λόγο (ο λόγος ως συνειδητό ταξείδι εκεί όπου ανήκω ενάντια σε κάθε χάος (Ποσειδών(ανάμνηση τούτου η Πλωτινική Εννεάδα ως επιστροφή του ανθρώπου στην Πατρίδα την κοινή του Ενός) άρα ο νόστος ως έλλογη πράξη σκοποθετημένης κίνησης , στο συνδυασμό σκέψης και πράξης (ό,τι σκέπτεται ο Οδυσσέας το πραγματοποιεί σκοτώνοντας τους μνηστήρες (κάθε αντιξοότητα πνευματική ή ηθική σε σχέση με τη φύση μου και τον προορισμό μου (Πηνελόπη-η Γυναίκα ως Μοίρα Φύση προορισμός).

Η κατανομή του αφηγηματικού χρόνου σίγουρα μας προκαλεί εντύπωση:

6 ημέρες ανήκουν στην Τηλεμάχεια

30 ημέρες στον Νόστο

6 ημέρες στην μνηστηροφονία.

Το πρώτο συμπέρασμα είναι ευλογοφανές και εν ολίγοις κατανοητό: στον δρόμο προς την δόμηση της Ανθρωπίνης προσωπικότητας η κίνηση είναι η σημαντικοτέρα. Η κίνηση του Νόστου είναι αυτή η οποία κυρίως διαμορφώνει την Οδυσσεϊκή προσωπικότητα ως αναμνηση, συνειδητοποίηση, αποδεκτικότητα, κτίσιμο προσωπικότητας. Διότι θα πρέπει να προσεχθεί ότι στις ημέρες του νόστου, στην αφήγηση των περιπετειών του στους Φαίακες ο Οδυσσέας επιτυγχάνει  ό,τι έπειτα από πολλούς αιώνες θα επιδιώξουν οι ασκητές της ερήμου, η φροϋδική επίσης ψυχανάλυση: έχει αποδεχθεί όλα όσα του συνέβησαν, δεν τα έχει απωθήσει, τα αναμιμνήσκει, τα αναλύει σε δυνάμεις και ενέργειες, ιδέες και αξίες, πορεύεται κτίζοντας την προσωπικότητά του ως σκέψη και πράξη  με βάση όλη αυτή την ανάμνηση.

Όταν λοιπόν ο Οδυσσέας αναφέρεται συχνά στους Φαίακες ως άνθρωπος έμπειρος και πολυδοκιμασμένος, σημαίνει ότι  έχει κτίσει την προσωπικότητά του επί όσων έχει βιώσει: άρα ο Άνθρωπος δημιουργεί το Είναι του επί των εμπειριών του και όχι επί την αποκάλυψης άνωθεν κάποιας Αλήθειας: αυτή η Ομηρική χρήση του χρόνου και των εμπειριών θα κληρονομήσει στην προσωκρατική και σωκρατική αλλά και μετασωκρατική  φιλοσοφία την πορεία προς τον επαγωγικό και οριστικό λόγο: οι άνθρωποι έχουν λόγο ώστε να ενώσουν τις εμπειρίες τους υπό έλλογες και ηθικές αρχές , να τις ενθυμηθούν, να αλιεύσουν τις ιδέες αξίες δυνάμεις και ενέργειες αυτών των εμπειριών ώστε επί αυτών των αρχών να επιτύχουν τον προορισμόν των. Ο Οδυσσέας έχει ενώσει τις εμπειρίες του σε κοινές αρχές οι οποίες δομούν τον ανθρωποκεντρισμό (η διάκρισή του σε σχέση με την Καλυψώ της ανθρωπίνης ταυτότητάς του  σημαίνει ότι στον Άδη και στην Κίρκη έθεσε τα όρια της ανθρωπίνης ταυτότητας )( επίσης άς προσεχθεί ότι στην ανατολή ανεπτύχθη ο αποκεκαλυμμένος λόγος του θεού ο οποίος γεννά τις εμπειρίες και ακολουθεί την αντίστροφον ακριβώς πορεία δόμησης της ανθρωπίνης προσωπικότητας).

Άρα από τις 41 ημέρες δίδεται το μέγιστο βάρος στην αυτοσυνειδητοποίηση του Οδυσσέως διότι  στις 30 αυτές ημέρες πρωταγωνιστεί ο Οδυσσέας.Γίνεται η μετάβαση από το γ΄πρόσωπο (αφήγηση του Ποιητού) προς το α΄πρόσωπο (ανάμνηση  και αφήγηση πρωτοπρόσωπη των περιπετειών του ήρωος στους Φαίακες): αυτή η ανάμνηση ως ψυχαναλυτική καθαρτική διαδικασία χρειάζεται τον περισσότερο χρόνο: άρα ο ποιητής είναι σαφής: ο χρόνος είναι η διάρκεια που θέλει ο Άνθρωπος να αυτοσυνειδητοποιηθεί, να θυμηθεί, να κοινοποιήσει τις γνώσεις του, ώστε επί των εμπειριών του ο Νούς να κτίσει τις κοινές αρχές επί των οποίων θα κινηθεί ο Άνθρωπος και ο κόσμος του.

Άρα η δόμηση των 41 ημερών είναι σαφής: ο άνθρωπος θα πρέπει να φύγει από το απρόσωπο (κάποιος άλλος σε γ΄πρόσωπο να ομιλεί για αυτόν) και θα πρέπει να αναμνησθεί σε α΄πρόσωπο ) τις εμπειρίες του ώστε αυτές να μετταλλαχθούν σε αρχές δόμησης ανθρωπίνης ταυτότητας και πολιτισμού: άρα ο Όμηρος δίδει τον τρόπο δόμησης του Ελλόγου υποκειμένου (κάτι το οποίο θα πολυδιαφημίσει ο Πλάτων): ο άνθρωπος ολοκληρώνεται όταν διά της αναμνήσεως ενθυμείται, επί των αναμνήσεων του αυτών εξάγει όλες εκείνες τις αρχές και τις αξίες οι οποίες θα δομήσουν πνευματικά και ηθικά την προσωπικότητά του).

Αυτή όμως είναι η μαιευτική γνώση του Σωκράτους:  συλλήβδην είναι το τρόπος της νοησιαοκρατικής φιλοσοφίας από τον Πλάτωνα και έπειτα: Όταν ο Σωκράτης στον Τίμαιο φωνάζει: το γάρ ζητείν και μανθάνειν ανάμνησις του όλου εστίν, διατυμπανίζει αυτό το οποίο πράττει ο Όμηρος: εάν θέλης να φθάσης στην γνώση του εαυτού σου και του κόσμου τότε θα πρέπει στους δικούς σου Φαίακες (οι Φαίακες αντιπροσωπεύουν την ισορροπία δυνάμεων  χώρου και χρόνου ώστε τα όντα να εξελίσσονται) να αναμνησθείς τις δυνάμεις που έχεις αποκομίσεις, να τις αφηγηθείς και στηριζόμενος σε αυτές να κτίσεις τον νοήμονα και ηθικό πολιτικό εαυτό σου. Εξάλλου ο Όμηρος έχει λόγο πολιτικό (όπως τον δομεί ο θεμελιωτής της πολιτικής φιλοσοφίας ο Θουκυδίδης διότι ο Οδυσσέας αναμιμνήσκει και αφηγείται τις αποκκτηθείσες δυνάμεις του εντός Πόλεως προς μίμησιν όλων κατά πολιτικό τρόπο, ο Οδυσσέας δεν  θυμάται ως άτομο αλλά ως πολιτικό Όν προκειμένου οι δυνάμεις του να δομήσουν Πολίτες σε σχέση με τον εαυτό τους Άλλους τον Κόσμο την Πόλιν.

Άρα ο αφηγηματικός Ομηρικός χρόνος προάγει το μοντέλο του Σωκρατικού μαιευτικού ανθρώπου: ο Άνθρωπος θυμάται τις εμπειρίες του, τις μεταπλάθει σε ιδέες και αξίες (ας προσέξουμε ότι ο Οδυσσέας αφηγούμενος τα πάθη του επιλέγει την νοήμονα επιστροφή και όχι τον χαοτικό Ποσειδώνα διότι κατανοεί ότι όλα όσα έχει περάσει κτίζουν την ιδέα του Πολιτικού και κοινωνικού εαυτού σε έναν ανθρωποκεντρικό κόσμο). Εκεί παύει η δύναμη της Μούσας και του τριτοπροσώπου ποιητού και γεννάται το πρωτοπρόσωπο Υποκείμενο το οποίο ενθυμείται, επί της αναμνήσεως ιδεοποιεί  αξιοποιεί γεννά τη γνώση (γνώση είναι η μετατροπή των  γεγονότων σε ιδέες και αξίες καλού ωφελίμου και δικαίου) έπειτα διά της βουλήσεως ωθείται στην ηθική πράξη του νόστου.

Ας εξετάσουμε την άλλη επιλογή του ποιητού: θα μπορούσε να δώσει τα πάθη και τις περιπέτειες του Οδυσσέα την στιγμή κατά την οποία αυτές εγένοντο: ως παντογνώστης αφηγητής τριτοπρόσωπος, ή ακόμα θα μπορούσε να δώσει τον Οδυσσέα εκείνη την στιγμή σε βιωματικό α΄πρόσωπο να λέγει ζωντανά τις περιπέτειές του. Όμως η Οδύσσειια είναι το πέρασμα από την άλογη  χωρίς σκέψη δύναμη και βούληση  προς το διπολισμό: σκέπτομαι (θυμάμαι(γνωρίζω εξάγοντας τις ιδέες) πράττω (μετατρέπω τις ιδέες σε πράξη βιωματικής βούλησης (πλέον ο Οδυσσέας ομιλώντας για τον Κύκλωπα έχει την ιδέα ότι ενίκησε την μονοσήμαντη χαοτική άκριτη πλευρά της ζωής επειδή ακριβώς ταπεινώθηκε ως Ούτις κάτι που δεν θα κατανοούσε εκείνη την στιγμή εάν το έλεγε σε ζωντανή βιωματική στιγμή, εξάλλου δεν θα περνούσε και το μήνυμα προς τις επόμενες γενεές: θυμηθείτε ό,τι μπορείτε και μετατρέποντας την ανάμνηση σε γνώση εκμεταλλεύεσθε κάθε δημιουργική εμπειρία ηθικώς.

Άρα ο ποιητής δεν θέλει να μας ενημερώσει απλά για την επιβίωση του Οδυσσέως, για αυτό και διά του Οδυσσέως θέτει τη σειρά την οποία έθεσε η μετέπειτα φιλοσοφία προκειμένου σωστά και δημιουργικά να συνδέσει τον άνθρωπο με το συμπαντικό χθές στο βαθμό που μπορεί να το ελέγξει και να το μετατρέψει σε εθελουσία και σκοποθετημένη επιστροφή στην Ιθάκη, εκεί όπου Θέλει και Επιθυμεί: άρα ο Άνθρωπος πράττει, προκειμένου όμως οι πράξεις να μην είναι απλά άθροισμα δυνάμεων τις αναμιμνήσκει μετατρέποντάς τις σε ιδέες καλού, ωραίου, δικαίου, επανάληψης ή αποτροπής. Με αυτόν τον τρόπο ο άνθρωπος σκέπτεται και γνωρίζει: εκ της γνώσης επαναλαμβάνει όσα έζησε πλέον γνωρίζοντας καθιστάμενος μάλιστα ηθικό στοιχείο διότι οι πράξεις του στηρίζονται και ερείδονται επι ιδεών: άρα ο Οδυσσέας προσφέρει την γνώση διά της αναμνήσεως και την ηθική επανάληψη των εγνωσμένων  πράξεων του καλού και του  δικαίου: άρα το μήνυμα είναι ισχυρό: ο άνθρωπος διά των πράξεων (η πράξις πλέον αναβαθμίζεται σε μη ανούσια και ακούσια  εξαγωγή δυνάμεων αλλά σε θησαυροφυλάκιο όπου κρύπτονται ιδέες και αξίες, άρα ξαφνικά όσα πράττει ο άνθρωπος αποκτούν ξεχωριστή Αξία ανθωποκεντρικής αναβίβασης του ανθρώπου σε θέση όπου διά της γνώσης μπορεί συγκεκριμένες ιδέες να παράξουν πράξεις  ηθικές οι οποίες από γενεά σε γενεά προοδεύουν και εξελίσσουν τον άνθρωπο: άρα η πράξη, το γεγονός παύει να είναι άχρηστη οντολογική κίνηση του κατωτέρου ανθρώπου και γίνεται τόπος όπου απελευθερώνονται διά της αναμνήσεως των πράξεων ιδέες και αξίες οι οποίες εάν εκτιμηθούν ανθρωποκεντρικώς θα αναβιβάσουν τον άνθρωπο σε ηθική αξία δημιουργίας Πόλης, πολιτισμού, επιστήμης κ.λ.π.

Ο πραγματικός χρόνος της  Οδύσσειας ακολουθεί μοιραία τον αφηγηματικό χρόνο. Αποσιωπώνται τα πλείστα όσα γεγονότα του Τρωϊκού πολέμου: ο πόλεμος είναι η αφορμή οι άνθρωποι να εύρουν την ανθρωποκεντρική ταυτότητά των. Όπως ακριβώς την προσφέρει ο αφηγηματικός χρόνος, τον οποίο υπηρετεί ο ιστορικός χρόνος, διότι πλέον ο χρόνος καθίσταται η διάρκεια εις την οποία η ανάμνηση φέρει την ιδέα, η ιδέα την γνώση, η γνώση την ηθική επανάληψη, η ηθική επανάληψη τον πολιτισμό, μέσα στην διάρκεια του ανθρωποκεντρικού χρόνου και πολιτισμού.