Εμβάθυνση στα περιστατικά ανάμεσα στον Κριτία και στον Θηραμένη σύμφωνα με την Ρητορική του Αριστοτέλους: Αρχαία Ελληνικά Α΄λυκείου.

 

Εμβάθυνση  στα  περιστατικά  ανάμεσα  στον  Κριτία  και  στον  Θηραμένη σύμφωνα με την Ρητορική του Αριστοτέλους: Αρχαία  Ελληνικά Α΄λυκείου.

Στο έργο του «Ελληνικά»,  βιβλίο 2, κεφ.3, πργ.50-56 ο Ξενοφώντας μας δίδει τα ιστορικά γεγονότα τα οποία συνέβησαν ανάμεσα στον Κριτία και στον Θηραμένη, ανάμεσα σε δύο εκ των προεξαρχόντων τυράννων. Ο Κριτίας επειδή ακριβώς νοιώθει ότι απειλείται από τον Θηραμένη, υπερβαίνει όσα εψηφίσθησαν (όσοι είναι εντός του καταλόγου εξαλείφονται από αυτόν έπειτα από δικαία δίκη και απόφαση των 3.000 βουλευτών ώστε να τιμωρηθούν περαιτέρω): ο Θηραμένης βέβαια ανήκε στον κατάλογο άρα έπρεπε συνολικά οι 3.000 βουλευτές να ψηφίσουν περί αυτού : είτε να αφαιρεθεί από τον κατάλογο είτε να παραμείνει σε αυτόν. Ώστε εξαχθείς του καταλόγου να τιμωρηθεί περαιτέρω, εάν βέβαια παρέμενε σε αυτόν ο Θηραμένης δεν θα είχε καμμία περαιτέρω συνέπεια.

Ο  Αριστοτέλης στην Ρητορική του (ειδικά στα χωρία: 1385a-1385b) τοποθετεί τις καταστάσεις αυτές (αυτές όπως τις διαβάζουμε να συμβαίνουν στην Αθήνα ολίγον προ του θανά του  Θηραμένη) τις τοποθετεί στην ομάδα  των  παθών: τα οποία και αναλύει  εξονυχιστικά. Ο Ξενοφώντας στα λόγια ειδικά του Κριτία μας παραδίδει όλες τις αιτίες σύμφωνα με τις οποίες παρανομεί και αφαιρεί το όνομα του Θηραμένη από τον κατάλογο ώστε να τον σκοτώσει: ο Θηραμένης λυμαίνεται την ολιγαρχία: ουσιαστικά ο Κριτίας φοβείται ότι ο Θηραμένης δεν θα συνεχίσει τις δολοφονικές και απάνθρωπες πρακτικές των τριάκοντα άρα είναι συνειδητά επικίνδυνος για το καθεστώς διότι ουσιαστικά υπάρχει η περίπτωση να θέσει την Πατρίδα και το καθολικό συμφέρον της υπεράνω του συμφέροντος των τριάκοντα. Η ηθική αυτή απαξιωτική εσωτερική κίνηση του Κριτία οδηγεί τον ηγέτη των τριάκοντα σε ανόσιες πράξεις ώστε ο Θηραμένης να εξαφανισθεί.

Όπως ήδη είπαμε όλα αυτά τα οποία πράττει ο Κριτίας, όλα όσα συναισθάνεται ο Θηραμένης, ο Αριστοτέλης τα τοποθετεί στην χορεία των παθών. Πώς ορίζει ο Σταγειρίτης τα πάθη; Εκ του ρήματος : πάσχω, το πάθος είναι αυτή η πνευματική ή υλική δύναμη η οποία επιδρά στον άνθρωπο και τον κυριαρχεί ώστε: 1) να μην μπορεί να την κατευθύνει και να την ενώσει με την δύναμη του καλού, 2) να μην μπορεί να την ελέγξει  και να την συναρμόσει με το κοινωνικό και πολιτικό καλό, 3) να μην μπορεί να εύρη την μεσότητά της ώστε να μην πράττει με βάση αυτή την δύναμη ούτε το υπερβάλλον ούτε το  ελλείπον. Πάθος είναι η δύναμη εκείνη η οποία εκφεύγει του ζεύγους : διανοητική αρετή-ηθική αρετή, εκτροχιάζει πλήρως τον άνθρωπο από την οδό της Ιδέας (η οποία ως αξία οδηγεί στον Πολίτη, στην Πολιτεία της αυτάρκειας και της ευδαιμονίας): σύμφωνα με τον Αριστοτέλη πάθος είναι η επικράτηση του Μόνου.

Σύμφωνα λοιπόν με τη  Ρητορική (και όχι μόνον) οι συμπεριφορές  (σκέψεις και συναισθήματα) του Κριτία (όπως θα δούμε και του Θηραμένη) εμπίπτουν στην κατηγορία των παθών. Ο Κριτίας λοιπόν κινείται από το πάθος της ατομικότητας, μακράν από την καλή και εν αρετή δόμηση του Πολιτικού εαυτού. Έχει αποκοπεί από την κοινή Ιδέα του κοινού καλού,  έχει αποκοπεί από την σειρά η οποία καταδεικνύει ότι οι καλές ιδέες (του κοινού και καθολικού καλού) θα οδηγήσουν σε πράξεις πολιτικής ολοκλήρωσης και ευδαιμονίας. Άρα το πάθος της ατομικότητας έχει αποκόψει τον Κριτία από την ορθή σκέψη άρα οι πράξεις του είναι απόρροια παθών, χαοτικών εγωϊστικών κινήσεων, οι οποίες αποβλέπουν μόνον και μόνον στην διατήρηση της ατομικότητάς του.

Διαχρονικά η συμπεριφορά τυράννων, ολοκληρωτικών καθεστώτων, αποτροπαίων πολέμων, ομοίως έχει αναδείξει  ότι αυτή η συμπεριφορά συνεχίζει την κακή πρακτική η ιστορία του ανθρώπου να γράφεται από την επικράτηση των παθών. Διότι ως ο Κριτίας έχουν πράξει άπειροι άλλοι κακοί εκφραστές της ανθρωπίνης ιστορίας οι οποίοι έχουν αναδείξει την ατομικότητα, την αδικία, την αλογία, την έλλειψη του μέσου, σε κριτήριο των πράξεών των. Ο Κριτίας αποκαλύπτει την μεγάλη αλήθεια του Αριστοτέλους: τα πάθη εμποδίζουν την επικράτηση του κοινού καλού, λόγου, ευδαιμονίας, τον ερχομό της κοινωνίας της αυτάρκειας.

Στην  Ρητορική του ο Αριστοτέλης (όχι τυχαία όπως θα δούμε) θεωρεί (στην χορεία πάντοτε των παθών) τον οίκτο ως πάθος αντίθετο της αγανάκτησης: άρα όχι τυχαία ο Ξενοφών τοποθετεί τον Θηραμένη ανάμεσα στις Συμπληγάδες πέτρες του οίκτου και της αγανάκτησης. Άρα είναι πολύ σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ο Θηραμένης φωνάζει, διαμαρτύρεται διότι θέλει να επιτύχει είτε  το πάθος του οίκτου είτε το πάθος  της αγανάκτησης και όχι του οίκτου: ο Αριστοτέλης σε αυτό το σημείο μας βοηθεί αποφασιστικά να κατανοήσουμε το νού και τις πράξεις των πρωταγωνιστών των ιστορικών  γεγονότων. Συμφωνα λοιπόν με τον Σταγειρίτη  ο οίκτος αντιπροσωπεύει την κατάσταση εκείνη του παθόντος κατά την οποία ο παθών  γνωρίζει την κατάστασή του, γνωρίζει ότι ακόμα υπάρχει χώρος τρόπος και χρόνος βελτίωσης της κατάστασής του. Ο Αριστοτέλης αναφέρει ότι ο τελειωτικά παθών δεν νοιώθει οίκτο διότι γνωρίζει ότι η κατάστασή του είναι ανήκεστη. Όλα λοιπόν είναι θέμα γνώσης: ο Θηραμένης κινείται γνωστικά και έπειτα συναισθηματικά: γνωρίζει ότι οι βουλευτές διάκεινται ευνοϊκά απέναντί του και ότι όλα είναι τυραννία του Κριτία: άρα ο οίκτος (ή η αγανάκτησή του) άρα τα συναισθήματά του έχουν γνωσιολογική πηγή: γνωρίζει ότι μπορεί με την επέμβαση των 3.000 να σωθεί για αυτό και η γνώση του γεννά συναισθήματα σωτηρίας. Ο οίκτος είναι η διανοητική προσπάθεια πνευματικής και αξιακής αφύπνισης των 3.000 βουλευτών ώστε να τον σώσουν, ώστε να διασφαλίσουν ότι η Αθήνα κινείται ακόμα επάνω στις αρχές του  δικαίου, γηίνου και θεϊκού (και τα δύο τα διέλυσε ο Κριτίας).

Ο Αριστοτέλης στην Ρητορική του αναφέρει ότι ο οίκτος υπάρχει εκεί όπου αυτός ο οποίος νοιώθει τον οίκτο θεωρεί ότι υπάρχουν καλοί άνθρωποι: άρα όλα είναι θέμα γνώσης: ο Θηραμένης γνωρίζει (εξάλλου το λέει και στην αρχή του κειμένου ο Ξενοφώντας) ότι οι βουλευτές ως καλοί άνθρωποι διάκεινται ευνοϊκώς απέναντί του: κανείς άλλο δεν αντέχει την διάλυση του αξιολογικού ιστού της Πόλης μέσα από το δολοφονικό καθεστώς των τριάκοντα. Άρα όλα είναι θέμα νόησης, ο Αθηναίος Πολίτης έμαθε μέσα από την επικράτηση της φιλοσοφίας να στηρίζεται στο Νού, από εκεί γεννώνται τα συναισθήματα και οι πράξεις: γνωρίζοντας ο Θηραμένης ότι οι πολλοί βουλευταί είναι υπέρ του προκαλεί οίκτο (ή αγανάκτηση) διότι θα πρέπει να φαντασθούμε ότι ο εκπαιδευμένος φιλοσοφικά Αθηναίος Πολίτης είχε δομημένη προσωπικότητα Σκέψης, συναισθημάτων, πράξης: ήταν ολοκληρωμένος Πολίτης διότι είχε εκπαιδευθεί ως Σκέψη να γεννά συναισθήματα και από εκεί Πράξεις :όπως το αναφέρει στο αξιακό του σύστημα και ο Πλάτων: το λογιστικό γεννά τη Σοφία, το θυμοειδές μετατρέπει τη Σοφία σε ανδρεία, και το επιθυμητικό αναδεικνύει την αρετή της σωφροσύνης: ο Θηραμένης είναι παράδειγμα πλήρους αφύπνισης νοός, ψυχής, σώματος: γνωρίζει τις περιστάσεις, επί αυτών γεννά συναισθήματα οίκτου ή αγανάκτησης, ώστε να επιτύχει το ευκταίο : να σωθεί: θα πρέπει να ίδωμεν την ολοκληρωμένη προσωπικότητα η οποία ακόμα πρό του θανάτου ως νούς ψυχή και σώμα γεννά την δική της πορεία. Για αυτό εξάλλου έχει όλη την «όρεξη» να προκαλέσει με τον κότταβο το παίγνιο με τον Κριτία τον καλό: διότι ο Θηραμένης αντιπροσωπεύει τον μεταφιλοσοφικό Αθηναίο Πολίτη. Ο Αθηναίος Πολίτης λοιπόν είχε εκπαιδευθεί να μην χάνει ποτέ τον εαυτό του, μέχρι την τελευταία στιγμή να σταθμίζει πνευματικά, ψυχολογικά και ηθικά τις περιστάσεις ώστε να επιτύχει το βέλτιον  για τον εαυτό του. Αυτό το βλέπουμε στον Επιτάφιο του Θουκυδίδου, έχουμε μάλιστα να παρατηρήσουμε ότι τελικά η Αθηναϊκή φιλοσοφία απεδείχθη όχι μόνον τέχνη θανάτου αλλά και τέχνη επιβίωσης.

Είναι μάλιστα πολύ σημαντικό να παρατηρήσουμε ότι σε αυτή τη σειρά και βάση από την φιλοσοφία ανεδείχθη η ιστορία (η τέχνη ο άνθρωπος να επιτύχει μία ζωή βασιζομένη στο λόγο και στο κοινό καλό) και η ρητορεία (η τέχνη οι άνθρωποι να πείθουν για  ό,τι σκέπτονται νοιώθουν πράττουν). Άρα ο Ξενοφώντας προσφέρει άπειρο υλικό στον Αριστοτέλη ώστε ο Σταγειρίτης να αναδείξει τον άνθρωπος ο οποίος μεθίσταται σε προσωπικότητα: όλη η παρουσία του Θηραμένη από τις κραυγές του έως το προθανάτιο παίγνιο με τον Κριτία θα πρέπει να αναλυθεί  Αριστοτελικώς: ο Αθηναίος μέσα από την φιλοσοφία, δραματική ποίηση, ιστορία, ρητορεία, ανέπτυξε την προσωπικότητά του, καθιστάμενος ένα ισχυρό Εγώ, το οποίο στηριζόμενο (ως ο Θηραμένης) επί των γνώσεων των συνθηκών, προκαλώντας τα ανάλογα συναισθήματα και πράξεις σε Εαυτόν και σε Άλλους, πάλευε είτε για την ζωή του είτε για τον αξιοπρεπή θάνατό του.

Γιατί σύμφωνα με τον Αριστοτέλη θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι ο Θηραμένης αναπτύσσει το συναίσθημα του αντιθέτου του οίκτου δηλαδή της αγανάκτησης; Ο  Σταγειρίτης αναφέρει ότι η αγανάκτηση γεννάται εκεί όπου ο παθών αντιλαμβάνεται ότι παθαίνει κάτι το οποίο δεν αξίζει: άρα ο Θηραμένης αγανακτεί διότι γνωρίζει ότι παθαίνει πράγματα που δεν αξίζει: από την μία πλευρά ο Κριτίας καταπατεί ιερά ανθρώπινα και θεϊκά όσια. Από την άλλη ο ίδιος (ο Θηραμένης) προσπαθεί να αποκαταστήσει τα ιερά και τα όσια του Αθηναϊκού αξιακού κώδικα) υπενθυμίζοντας ότι η όλη κατάσταση πλέον έχει ξεφύγει εντελώς από τα όρια του λόγου: άρα στην ουσία ο Θηραμένης αγγίζει τον Σταγειρίτη: όλα είναι υπόθεση λόγου: ο Θηραμένης αγανακτεί (συμφωνώντας με τον Αριστοτέλη) διότι γνωρίζει ότι ανάξια παθαίνει όσα παθαίνει: το πρόβλημα είναι λογικό: καταπατείται ο λόγος και τα γεννήματά του (ιδέα και ήθος (για τα οποία επάλευσαν γενεές επί γενεών) και κανείς δεν διαμαρτύρεται: άρα μαζί με τον Σταγειρίτη ο Θηραμένης αγανακτεί για την καταπάτηση των ελλόγων ιερών και οσίων: η αγανάκτησή του ξεφεύγει από την ατομική θέαση (παθαίνω πράγματα που δεν αξίζω) και γίνεται καθολική έλλογος διαμαρτυρία: αγανακτώ διότι καταπατείται ο λόγος και τα θέσφατά του, άρα αγανακτώ για την αλογία στην οποία υπέπεσε η Πόλις των Αθηνών η γεννήσασα τον Λόγον.

Στο έλλογο σύστημα του Σταγειρίτη όλα ανάγονται στην αύξηση ή στην υποτίμηση του Λόγου. Στον άξονα της διαχρονικότητας άς μην ξεχνούμε ότι ο Ιησούς αγανάκτησε με τους εμπόρους στο ναό του Σολομώντος διότι έκρινε ότι καταπατείται ο σκοπός ύπαρξης του Ναού. Άρα ο Θηραμένης γίνεται όριο λόγου για τους τριάκοντα και την πόλη των Αθηνών.