Σημεία της Ποιητικής του Αριστοτέλους τα οποία είναι χρήσιμα στη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων Γυμνασίων και Λυκείων.

 

Σημεία της Ποιητικής του Αρισοτέλους τα οποία είναι χρήσιμα στη διδασκαλία των φιλολογικών μαθημάτων Γυμνασίων  και Λυκείων.

Ο Αριστοτέλης στην  αξεπέραστη ποιοτικά Ποιητική του προσφέρει  άπειρο υλικό χρήσιμο στο σύνολο των φιλολογικών μαθημάτων.Κατ΄αρχάς ο ορισμός του περί την τραγωδία μας κατευθύνει ότι η μίμησις (σε σχέση με τους Τραγικούς ήρωες δεν είναι προσωπική μίμησις( στην εποχή του Αριστοτέλους δεν είχαμε ακριβώς την προσωπική ταυτότητα όπως την δημιούργησαν αργότερα οι χριστιανοί ως σύνδεση προς-ωπο (προς+ορώ) με το Θεό  Πατέρα ο άνθρωπος υπάρχει σε σχέση προσωπική με το τέλειο Υποκείμενο το Θεό) ακόμα στην εποχή του Αριστοτέλους ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως σύνολο φυσικών δυνάμεων οι οποίες θα πρέπει να μετεξελιχθούν σε ανθρώπινες ιδέες και αξίες. Διανοητικής και ηθικής αρετής. Για αυτό λοιπόν το λόγο ο Σταγειρίτης συζητεί για μίμησιν  «πράξεων» όχι προσώπων. Είναι σημαντικό αυτό διότι οι θεαταί της τραγωδίας δεν έβλεπαν μίμησιν προσώπων (εξάλλου προσωπεία έβλεπαν διότι τα πρόσωπα ήταν άγνωστα ως έχοντα συγκεκριμένη ταυτότητα (την οποία προσπάθησε ο Πλάτων να προσδώσει με το σκληρό ηθικό του σύστημα): άρα έχουμε μίμησιν πράξεων, σαν να λέμε μίμησιν δυνάμεων και ενεργειών οι οποίες δεν είναι κτήματα προσώπων αλλά ελεύθερες ικανές να υιοθετηθούν από τον οποιονδόποτε νοήμονα πολίτη. Άρα η  τραγωδία είναι  Ελευθέρα ανταλλαγή  δυνάμεων οι οποίες συλλαμβάνονται ως πράξεις και άρα δείχνουν πώς όλοι οι άνθρωποι μπορούν να συλλάβουν δυνάμεις  εν πράξει και να τις μεταλλάξουν διά της επαναλήψεως σε ηθική πράξη.

Στον τομέα της διαχρονικότητας έχουμε την περίφημο φράσιν του Αποστόλου Παύλου προς Κορινθίους, Α, 11) : «μιμηταί μου γίγνεσθε καθώς καγώ μιμητής  Χριστού γέγονα.». Παρατηρούμε την σημαντική μετατόπιση (καθαρά γνωσιολογική και αξιολογική) της εννοίας της μιμήσεως: πλέον οι χριστιανοί δεν μιμούνται πράξεις  αλλά το τέλειο ενυπόστατο πρόσωπο του Ιησού Χριστού: άρα πλέον οι άνθρωποι δεν κινούνται με βάση τις ποικίλες συμπαντικές και κοσμικές δυνάμεις (αυτές έχουν δομηθεί σε  πρόσωπο τέλειο του Ιησού) αλλά μιμούνται και κινούνται με βάση το τέλειο πρόσωπο του Θεού. Ζούν σε σχέση με το συγκεκριμένο πρόσωπο. Οι διδάσκοντες την Ιστορία μπορούν κάλλιστα να εξηγήσουν αυτή τη σχέση στο βυζάντιο όπου ο χριστιανός αυτοκράτωρ ήταν το αντικείμενο μίμησης των υπηκόων, οι νομικές μεταρρυθμίσεις του Ιουστιανιανού απέβλεπαν στην προσωπική μίμηση των ανθρώπων προς τον ελέω θεού αυτοκράτορα, για αυτό γεννήθηκε και ανάλογα επαινείτο ή ετιμωρείτο και η προσωπική ευθύνη.Για αυτό εξάλλου επειδη στην Αρχαία Αθήνα υπήρχε μίμησις πράξεων υπήρχε τεράστια κοινωνική απόκλισις δούλων και ελευθέρων ενώ στον δικό μας κόσμο της προσωπικής ταυτότητος οι άνθρωποι εξισώθηκαν ενώπιον του συντάγματος και του νόμου.

Ο Αριστοτέλης αποδεικνύεται εξαιρετικά σημαντικός και στο επόμενο σημείο: εξηγεί εκπληκτικά το πέρασμα από το έπος στην ιστορία και από εκεί στην ποίηση και στην ρητορεία. Εξηγεί ότι η ιστορία ασχολείται με το παρελθόν και η ποίηση με το μέλλον: άρα στην οδό του χρόνου τα όντα μεταφέρονται έως το Εγώ από το παρελθόν με την Ιστορία όταν το Εγώ τα παραλάβη τα μεταφέρει στο μέλλον με την ποίηση και την ρητορεία. Η σύλληψις του Σταγειρίτου είναι εκπληκτική. Ο  άνθρωπος μέσω του έπους γνωρίζει ή ενθυμείται όλα τα γεγονότα νόστου, ανθρωπομορφισμού, επιστροφής στο τόπο του (μέσω του όποιου Οδυσσέως): αυτά τα γεγονότα ως ιστορία, αυτά  και όλα τα άλλα τα γεγονότα τα οποία ο Ηρόδοτος έκανε ιστορία έγιναν ιστορία διότι ο Όμηρος αλλά και ο Ηρόδοτος κατάλαβαν ότι πίσω από τα γεγονότα κρύπτονται ιδέες αξίες αίτια και σκοπός. Άρα το έπος και η ιστορία εναποθέτουν στην πόρτα του Εγώ (ερχόμενα από το παρελθόν) πλούτο ιδεών και αξιών, σκοπών και δυνάμεων τις οποίες το Εγώ πρέπει να προχωρήσει.

Η δραματική ποίηση  και η ρητορεία αναλαμβάνουν αυτό το δύσκολο έργο. Τι κάνει δηλαδή η τραγωδία. Προσωποποιεί τα γεγονότα και δένει το υποκείμενο με μυθολογικά γεγονότα τα οποία ήδη έχουν συμβεί: άρα έχουμε μία υπέροχη τραγική δισυπόστατη διαλεκτική ταυτότητα ανθρώπινη: ο τραγικός ήρωας απολλύει την προσωπικότητά και καθόλη την διάρκεια της τραγωδίας ενδύεται μία άλλη προσωπικότητα, της Αντιγόνης, του Οιδίποδος, της Ελένης. Άρα ως πρόσωπο σηκώνει ως σκέψη και πράξη, ως ιδέα και ήθος, όλα όσα συνέβησαν μέσα από την ιστορία και το έπος και το μύθο: άρα η τραγική ποίηση αποδεικνύει ότι όλα όσα έφερε η φύση, ο μύθος, η  ιστορία και το έπος  πλέον μπορούν όλα αυτά να γίνουν ανθρώπινη υπόθεση, μπορούν να προσφέρουν ανθρώπινο Υποκείμενο και συνεπή ανθρώπινη ταυτότητα σκέψης και πράξης: άρα η Αντιγόνη και η Ελένη και ο  Οιδίποδας μεταφέρουν το έπος και την ιστορία αλλά με τον τρόπο που ο άνθρωπος πλέον ως συνεπής πνευματικόηθική ταυτότητα θα συνεχίσει ως πρόσωπο στην Πόλη όλα όσα συνέβησαν στα έπη και στην ιστορία ώστε το συνειδητό Αντιγόνειο και Οιδιπόδειο πρόσωπο να γράψει νέα κεφάλαια ιστορίας επί της γής.

Όταν λοιπόν διδάσκουμε τον Θουκυδίδη και τον Ξενοφώντα, και όχι μόνον, θα πρέπει να επιμείνουμε στο ότι όλες οι δυνάμεις οι οποίες επηρεάζουν τους ανθρώπους πρωταγωνιστές αυτών των ιστοριών μέσω της τραγικής ποίησης προσωποποιήθηκαν και έγινε προσπάθεια πνευματικής και ηθικής διαλογής των ώστε να επικρατήσει το κοινό καλό για έναν άνθρωπο λογικό σε ένα κόσμο ηθικότερο.

Σε αυτό το σημείο αποδεικνύεται η άπλετος σοφία του Αριστοτέλους: Στον ορισμό του για την τραγωδία αναφέρει ότι η τραγωδία έχει μέγεθος με αρχή μέση και τέλος. Παραδίδει αυτήν την παράμετρο ως την βασική διαφορά της τραγωδίας από το έπος. Γιατί όμως; Διότι όπως ήδη είπαμε ο σκοπός της τραγωδίας είναι η ευθυγράμμιση  του ανθρώπου θεατού με τις μιμητικές πράξεις: αυτές οι μιμητικές πράξεις θα πρέπει να είναι συγκεκριμένες, έμπλεες ηδυσμένου λόγου μελών και ηθους και διανοίας. Άρα το έπος το οποίο ακατάσχετα κατεβάζει ασύλληπτες χαοτικές δυνάμεις είναι φυσικό να έχει χιλιάδες στίχων, όχι όμως η τραγωδία: η τραγωδία είναι πλήρως ευθυγραμμισμένη στον καινό προσωπικό άνθρωπο εν δυνάμει: άρα θα πρέπει να  έχει ευσύνοπτο μέγεθος, αρχή μέση και τέλος, συγκεκριμένη υπόθεση και πρωταγωνιστές, αιτία και σκοπό, όχι όπως η Οδύσσεια η Τηλεμάχεια ελαχίστη άμεση σχέση έχει με την μνηστηροφονία (για αυτό και φιλόλογοι θεωρούν ότι δεν έχει από τον   Όμηρο γραφεί (εξυπηρετεί όμως την επική απειρία των απείρων δυνάμεων που κατεβάζει η ποίηση): η τραγωδία όμως (όπως αναφέρεται και στο αντίστοιχο ορισμό του Σταγειρίτου) θα πρέπει να έχει αγαλμάτινες αρμονικές διαστάσεις  διότι είναι εναρμονισμένη να παράξει έναν αντίστοιχο αγαλμάτινο αρμονικό προσωπικό χαρακτήρα ο οποίος υιοθετώντας τις πράξεις των τραγικών ηρώων θυσιάζει την χαοτική του απειρία παίρνοντας και προσωποποιώντας ως σκέψη και ήθος κάποιες προσφερόμενες συμπαντικές δυνάμεις ικανές να τον καταστήσουν πρόσωπο Πολίτη σε μία ευδαίμονα πολιτεία.

Στο πλαίσιο της διαχρονικότητας αυτό το θέμα μπορούμε να το διδάξουμε στην Λογοτεχνία. Στην προβληματική του Γάλλου Σαμπό η λογοτεχνία μεταφέρει όλη τη φιλοσοφία της Ποιητικής του Αριστοτέλους: Διδάσκοντας π.χ  την Φόνισσα του Παπαδιαμάντη βλέπουμε ότι πλέον μετά την τραγωδία η πορεία είναι όχι από το χάος προς τον άνθρωπο (όπως έγινε με το έπος της Οδυσσείας) αλλά από τον άνθρωπο προς το θεό και  το χάος: η Φόνισσα η Φραγκογιαννού έχει μιμηθεί πράξεις έχει υιοθετήσει δυνάμεις ως πρόσωπο έχει δομήσει την έλλογον ηθική της (σωτηρία  διά του θανάτου).

Εξαιρετικής έμπνευσης είναι και τούτο από την Ποιητική: επιτυχημένος δραματικός λόγος (σύμφωνα πάντοτε με τον Αριστοτέλη) είναι ο δραματικός λόγος ο οποίος  δημιουργεί πραξιακές κινήσεις οι οποίες μεταβάλλουν την ευτυχία σε δυστυχία και το αντίστροφο (για αυτό και ο Ευριπίδης (Βάκχες) χαρακτηρίσθηκε ως ο τραγικότερος των ποιητών) άρα επιτυχημένη τραγωδία (προκειμένου κάποιος να μιμείται πράξεις) είναι η τραγωδία η οποία κινεί χαοτικές διά των Ηθοποιών δυνάμεις από το βάθος του χρόνου έως το παρόν των Ηθοποιών προκειμένου να επηρεάζει την διάνοια και το ήθος, την ευτυχία και την δυστυχία. Η αγωνία της τραγωδίας είναι υπερπροσωπική (δεν έχουμε αγωνία ποιος σκότωσε την Αγαύη ή ποιος θα σκοτώσει την Αντιγόνη) αλλά είναι καθαρά δυναμική ενεργειακή αγωνία: κίνησης εσωτερικών δυνάμεων προκειμένου το Υποκείμενο διά των συναισθηματικών και πνευματικών και πραξιακών μεταβολών να αποκτήσει προσωπική ταυτότητα. Είναι αγωνία εάν οι υιοθετηθείσες δυνάμεις των ηθοποιών θα προσφέρουν πράξεις πορείας προς την λύση: άρα είναι αγωνία πορείας από το μη πρόσωπο στο πρόσωπο, από την άγνοια πράξεων στην γνώση πράξεων: άρα η τραγωδία προσφέρει πίσω από τις πράξεις την γνώση εκμετάλλευσης (πνευματικής συναισθηματικής και ηθικής) όλων των χαοτικών δυνάμεων τις οποίες ο ποιητής επιρρίπτει επί των Ηθοποιών. Άρα όταν ο Αριστοτέλης αναφέρει μίμησιν πράξεων και όχι προσώπων ουσιαστικά λέγει: μην κοιτάς το πρόσωπο αλλά πώς εσύ γνωρίζοντας τις πράξεις του Ηθοποιού θα εύρισκες πορεία και οδό εάν υιοθετήσεις τις χαοτικές δυνάμεις  του μύθου προς τον δικό σου προσωπικό δρόμο στην προσωπική σου πόλη. Καταλαβαίνουμε ότι η προσωποποίηση του θεού ως λυτρωτού είναι πράγματι μεγάλη ανακούφιση διότι απαιτεί από εμάς απλή μίμηση ετοίμου προτύπου ενώ ο θεατής της τραγωδίας έπρεπε μιμούμενος τις πράξεις των Ηθοποιών (ουσιαστικά να υιοθετήσει τις σκέψεις και αξίες οι οποίες υποκρύπτοντο πίσω από αυτές τις πράξεις) έπρεπε να κατασκευάσει τον εαυτό του ως άγαλμα αρμονικό σωστών ιδεών και αξιών λαμβάνοντας το υλικό (ιδέες και αξίες) από τις τραγωδίες.

Άρα όταν διδάσκουμε την Αντιγόνη θα πρέπει να προετοιμάσουμε τους μαθητές μας να μην νοιώθουν πλήρως κατασταλαγμένοι ως πρόσωπα, πάντοτε μπορούν να υιοθετούν νέες ιδέες και αξίες ώστε συνεχώς να εξελίσσονται ως προσωπικές ταυτότητες σε σχέση με τον εαυτό τους, τους Άλλους τον κόσμο το Θείο.