Γιατί δεν υπήρξε εξέγερση δούλων στην Κλασσική Αθήνα; Ποιοι πραγματικά ήσαν οι δούλοι και οι ελεύθεροι στην Αρχαία Ελλάδα;

Γιατί δεν υπήρξε εξέγερση δούλων στην Κλασσική  Αθήνα;

Ποιοι πραγματικά ήσαν οι δούλοι και οι ελεύθεροι στην Αρχαία Ελλάδα;

Ο σκοπός αυτής της εργασίας είναι κλιμακούμενος: Πρωταρχικό λοιπόν μέλημά μας είναι να δείξουμε ότι η διάκριση δούλων και ελευθέρων στην Αρχαία Ελλάδα (έστω σταδιακά) ήταν μία καθαρά λειτουργική διάκριση χωρίς τις ανθρωπιστικές διαστάσεις τις οποίες προσέλαβε στο πέρασμα των χρόνων, ειδικά μετά την  αξιακή εκμετάλλευση ελευθέρων και δούλων από το χριστιανισμό ο οποίος προσέδωσε ηθικές διαστάσεις στους δούλους οι οποίες ήταν παντελώς  άγνωστες στην Αρχαία Ελλάδα. Οι Αθηναίοι προτιμούσαν τα επαγγέλματα της φύσης (γεωργοί και κτηνοτρόφοι ) η δημιουργία της Πόλεως Κράτους των εστηρίχθη στην κατοχή γής: Ο Σόλων απελευθέρωσε και έδωσε πολιτειακά δικαιώματα σε όσους είχαν γή: στο υποσυνείδητο του Αθηναίου πρωταγωνιστούσε η γή, άρα ο Αθηναίος απέφευγε τα αστικά θα λέγαμε επαγγέλματα (εμπόριο  κ.λ.π)τα οποία έκαναν οι δούλοι. Άρα στο πέρασμα της Ιστορίας η σωστή κατανομή ρόλων εδημιούργησε Ελευθέρους πολίτες για τα επαγγέλματα γής και δούλους για τα αστικά επαγγέλματα: όπως καταλαβαίνουμε μέσω του συλλογικού υποσυνειδήτου η γή συνεδέθη και πάλι με τον Ελεύθερο πολίτη, οι οποίοι είχαν γή και ανάλογα επαγγέλματα: οι δούλοι δεν είχαν γή (διότι παραδοσιακά η γή έδιδε την πολιτειότητα) αλλά είχαν αστικά επαγγέλματα διότι αυτά έδιδαν χρήμα αλλά όχι πολιτειότητα άρα ελέγχονταν πλήρως από το αθηναϊκό κράτος. Υπό αυτές τις προϋποθέσεις η διάκριση δούλων και ελευθέρων ήταν μία αναγκαία διάκριση κατανομής ανθρώπων και ρόλων χωρίς το παραμικρό ηθικό ανάπτυγμα το οποίο εδόθη μετέπειτα. Οι ελεύθεροι ήταν δούλοι του πολιτεύματος (έπρεπε να τηρούν όλα τα πολιτειακά τους καθήκοντα) οι δούλοι ήταν οι ελεύθεροι του επαγγέλματος (τους  επιτρεπόταν να κερδίζουν με έναν τρόπο ο οποίος ήταν απαγορευτικός στους Αθηναίους Πολίτες): άρα κάποια αόρατος εξουσία βγαλμένη μέσα από την  νοησιοκρατική φιλοσοφία εχώρισε τους ανθρώπους που ζούσαν στην Αθήνα σε ελευθέρους και δούλους μόνον και μόνον για να μοιράσει ρόλους, να στηρίξει την Πόλη κράτος και πολιτειακά και οικονομικά, χωρίς αυτή η διάκριση να αγγίζει την αξία του ανθρώπου: ήταν θέμα καταγωγής και προέλευσης. Όχι γνώμης: ας μην ξεχνούμε ότι στη βυζαντινή αυτοκρατορία, στην οθωμανική αυτοκρατορία το να είσαι δούλος ή ελεύθερος ήταν θέμα γνώμης: οι χριστιανοί στο βυζάντιο ήταν ελεύθεροι επειδή ήταν χριστιανοί, στην οθωμανική αυτοκρατορία οι μουσουλμάνοι ήταν ελεύθεροι επειδή ακριβώς ήταν μουσουλμάνοι, ενώ οι χριστιανοί λόγω της χριστιανικής πίστης των ήταν σκλάβοι.

Άρα στο  αστικό θέατρο της Πόλεως κράτους των Αθηνών οι ελεύθεροι και οι δούλοι ήταν απλή κατανομή ρόλων  (στο όλο στημένο θεατρικό πολιτειακό σκηνικό, απλή κατανομή  ρόλων) και τίποτε άλλο. Συζητούμε για διαχείριση ανθρωπίνου δυναμικού. Ήδη η φιλοσοφία (αρχής γενομένης από την Ομηρική ποίηση)  είχε προλειάνει το έδαφος. Ας θυμηθούμε το σκηνικό της Οδύσσειας και θα καταλάβουμε ότι ο Οδυσσέας ήταν ο Βασιλεύς της Ιθάκης (επειδή έπρεπε να εξαντληθεί η παρεχομένη οντολογική δύναμη προς αυτόν τον σκοπό) ο Εύμαιος ήταν ο δούλος χοιροβοσκός (επειδή έπρεπε να εξαντληθεί η παρεχομένη προς αυτόν τον σκοπό οντολογική δύναμη): ο Εύμαιος και ο Οδυσσέας είναι πλήρη πιόνια της διαχείρισης της ενεργείας η οποία πρέπει να δημιουργήσει τον ανθρώπινο πολιτισμό: όπως ο Ήλιος διαχειρίζεται την Ημέρα και η Σελήνη την Νύκτα: όπως ήδη είπαμε πολύ αργότερα σε ένα αντισυμπαντικό παραλήρημα οι θρησκείες απομακρυνόμενες από την συμπαντική καταβολή του πολιτισμού θα προσδώσουν μία ανύπαρκτη ηθική αξία στην διάκριση δούλων και ελευθέρων, η οποία θα αποθεωθεί από τα σύγχρονα κοινωνικά κινήματα, διαλύοντας τις ανθρώπινες κοινωνίες απομακρύνοντάς τις από τις κοινές συμπαντικές καταβολές της ενώπιον των οποίων οι άνθρωποι ενώνονται.

Επίσης η προσωκρατική φιλοσοφία είχε ταξιθετήσει το σύμπαν ως Αρχή και εκτύλιξη αυτής της αρχής όπως έπραξε και η μετέπειτα νοησιοκρατική φιλοσοφία (Αναξαγόρας, Σοφιστές κ.λ.π): οι Άνθρωποι μέσω του νοησιοκρατικού Ανθρωπομορφισμού κατάλαβαν ότι υπό τον Νούν των μπορούν να διαμοιράσουν την κοινωνία τους σε ρόλους όπως το Σύμπαν έκανε με τον Ήλιο και τα άστρα και τα λοιπά όντα. Ο Ελεύθερος θα ησχολείτο με την πολιτική και οι δούλοι με την δουλεία, όπως ο Ήλιος ασχολείται με την Ημέρα και η Σελήνη με την Νύκτα.

Ήδη λοιπόν αναφέραμε ότι ο δούλος αποτελεί αναπόσπαστο μέλος της οικογενείας, αρχής γενομένης από τον Όμηρο, φθάνοντας μάλιστα και στην αρχαία Αθηνα.Στην Οδύσσεια η η κυρία  του σπιτιού Αντίκλεια μεταχειριζεται τον μικρό δούλο Εύμαιο σαν γιό της. Στα χρόνια προς το πέρασμα προς την κλασσική Αθήνα τα ονόματα δμώς και δμωίς (δούλοι) γίνονται οικέτης: διότι πλέον οι δούλοι στην αστική Πόλη κράτος της Αθήνας εισέρχονται μέσα στα σπίτια. Γίνονται μέλη της οικογένειας, είναι όλα ρόλοι προκειμένου η πόλη να δουλεύσει και στο πολιτειακό αλλά και στο οικονομικό επίπεδο. Επίσης ας αναφερθεί ότι κατά την πρώτη ημέρα των Ανθεστηρίων στην Αθήνα, κατά τα Υακίνθια στην Σπάρτη, αλλά και σε άλλες εορτές στην Αρκαδία, οι δούλοι κάθονται στο ίδιο τραπέζι με τους κυρίους τους και για αυτό το λόγο ονομάζονται: ομόφαγοι. Στην κλασσική μάλιστα Αθήνα (και αλλού) ο νεοφερμένος δούλος της οικογενείας παρευρισκόταν στις θρησκευτικές τελετές της οικογενείας και έπαιρναν μέρος στις οικογενειακές εορτές , όταν μάλιστα απέθανε, εθάπτετο στον οικογενειακό τάφο της οικογενείας. Οι χριστιανοί όταν ανεβίβασαν τους δούλους ανθρωπιστικώς ενώπιον της χριστιανικής αγάπης, ουσιαστικά τους επανέφεραν (λόγω της  οικτρής μεταχείρισής των στην αχανή ρωμαϊκή αυτοκρατορία εκεί και όπου λόγω του συνονθυλεύματος ανθρώπων και τόπων ευτελίσθη ο όρος του δούλου) εκεί  όπου τους είχε αφήσει η Αθήνα των κλασσικών χρόνων.

Πολλοί λοιπόν θεσμοί προστάτευαν  τους δούλους (επειδή ακριβώς ήταν οργανικό μέλος της δυναμικής και γόνιμης διάκρισης του ανθρωπίνου δυναμικού της πόλης): Η ασυλία, η ξενία, η προστασία, είχαν μάλιστα δικαίωμα προς έγκτησιν: απόκτηση ακινήτου. Ο φόνος ενός δούλου ετιμωρείτο ως ο  φόνος και ενός ελευθέρου έπειτα ειδικά από την καθιέρωση της νομοθεσίας του Σόλωνος: διότι οι Αθηναίοι δεν διέκριναν ηθικώς τους ελευθέρους από τους δούλους αλλά καθαρά επιχειρησιακά: ήθελαν ανθρώπους για την πολιτική πλευρά και ανθρώπους για την οικονομική πλευρά: όλοι ενώπιον του σχεδιασμού της πόλης ήταν το ίδιο και προστατεύονταν το ίδιο.Ουσιαστικά όλοι ήταν ελεύθεροι και όλοι δούλοι: εξάλλου οι ελεύθεροι συνεχώς έδιδαν τη ζωή τους πολεμικώς στην Αθήνα με έναν τρόπο ο οποίος ουσιαστικά απαγορευόταν στους δούλους.

Ας  δούμε και τις λοιπές ικανότητες των δούλων:  Γνωρίζουμε ότι υπήρχαν πολλοί δούλοι ιατροί. Ήταν κυρίως πρακτικοί οι οποίοι εκπαιδεύονταν κοντά στους διασήμους ιατρούς της Αρχαιότητος. Το φαινόμενο μάλιστα αυτό είχε πάρει εξαιρετικές διαστάσεις ώστε ο αυτοκράτωρ Δομιτιανός τον 1^ο αι.α.κ.χ απηγόρευσε όλο αυτό επειδή είχε αυξηθεί υπερβολικά ο αριθμός των ιατρών δούλων. Ο Έρμιππος μάλιστα τον 2^ο αι. α.κ.χ γράφει ειδικό βιβλίο για τους διαπρέψαντες στα γράμματα δούλους, εξάλλου πολλοί απελεύθεροι δούλοι εχρημάτισαν δάσκαλοι στα τέκνα επιφανών Ρωμαίων.

Τα επαγγέλματα τα οποία εξασκούσαν οι δούλοι ήταν πάρα πολλά. Εάν μελετήσουμε προσεκτικά το σύνολο των ρητορικών λόγων θα διαπιστώσουμε ότι οι δούλοι ήταν ως προς το επάγγελμά των  μεταλλουργοί, σειρηκοποιοί, φαρμακοποιοί, σιδηρουργοί, κατασκευαστές μουσικών οργάνων κάποιες φορές και κρατικοί υπάλληλοι. Θα πρέπει μάλιστα να κάνουμε ειδική μνεία για τους κρατικούς λεγομένους δούλους: αυτοί ήταν δύο ειδών: Ήταν οι  εργάτες και οι υπάλληλοι. Βέβαια η θέση των υπαλλήλων είναι  «καλύτερη» σε σχέση με αυτή των εργατών. Κατοικούν όπου θέλουν, έχουν δική τους μάλιστα οικοσκευή.

Μία άλλη πολύ σημαντική κατηγορία δούλων ήταν αυτή η οποία απεκαλείτο: χωρίς οικούντες, δηλαδή αυτοί οι οποίοι ζούσαν και εργάζονταν ξεχωριστά και μάλιστα απολάμβαναν ολόκληρο το κέρδος των. Αυτοί μάλιστα σύμφωνα με τις πηγές είχαν και δικαίωμα οικίας, οικογένειας και των συναφών φυσικών και αστικών δικαιωμάτων. Ο Φορμίων ήταν ο πληρεξούσιος της τράπεζας του Πασίωνος την οποία αν και δούλος (όπως και ο Πασίων) διηύθυνε για πολλά χρόνια. Ενυμφεύθη μάλιστα την χήρα του και ήγειρε και αξιώσεις επί της περιουσίας του Πασίωνος σε σχέση  με τον υιόν του.

Ο μόνος τομέας στον οποίο οι δούλοι δεν εχρησιμοποιούντο ήταν το στράτευμα. Αν και οι Αθηναίοι στις Αργινούσες το 406 α.κ.χ τελούντες σε απόγνωση σε σχέση με τους Σπαρτιάτες επέτρεψαν συμμετοχή δούλων σε αυτήν την επιτυχημένη για αυτούς ναυμαχία. Γιατί άραγε συνέβαινε αυτό; Η απάντηση δείχνει σχετικά απλή: οι «Ελεύθεροι» πολίτες επληρώνοντο μέσα από την συμμετοχή τους στο στράτευμα, φαίνεται λοιπόν ότι οι πόλεμοι ήταν εργασία επικερδής για τους ελευθέρους και όχι τους δούλους (οι δούλοι εξοικονομούσαν  μάλλον πολλά περισσότερα από τους ελευθέρους μέσα από επιχειρήσεις με τις οποίες δεν πολυασχολούντο οι «Ελεύθεροι).

Ας δώσουμε μερικά παραδείγματα: Στις ναυμαχίες κάθε τριήρης απασχολούσε 62 θρανίτες 58 ζυγίτες και 54 θαλαμίτες (οι άνθρωποι οι οποίοι με τα κουπιά κινούσαν τις τριήρεις, ανάμεσά  τους δεν υπήρχε κανείς δούλος. Ο θρανίτης επληρωνόταν με 3 οβολούς την ημέρα όταν οι ηλιαστές επί Κλεοβούλου (περίπου το 320 α.κ.χ ) έπαιρναν 2 οβολούς την ημέρα. Τον 5^ο μάλιστα αιώνα ένα πλήθος απόρων Αθηναίων εγκαταστάθηκε μονίμως στην επιλογή αυτή στρατιωτικών κληρουχιών προκειμένου να εξασφαλίση τον καθημερινό επιούσιο. Αναφέρεται μάλιστα ότι η περιουσία του Δημοσθένους ήταν 14 τάλαντα τη στιγμή κατά την οποία ο δούλος Πασίων είχε περιουσία 75 ταλάντων.

Άρα λοιπόν οι δούλοι και οι απελεύθεροι επειδή ακριβώς δεν είχαν και πολλά να χάσουν ασχολούντο με επαγγέλματα υψηλής επένδυσης, επικινδυνότητας. Οι Αθηναίοι ελεύθεροι πολίτες όπως ήδη σημειώσαμε ησχολούντο με την έγγειο ιδιοκτησία, παραδοσιακά αυτό ήταν που τους καταξίωνε ως πολίτες: η κατοχή και εκμετάλλευση γής. Ας σημειώσουμε επίσης ότι τουλάχιστον στην Αθήνα, ο κάθε ελεύθερος πολίτης επετρέπετο να αγοράσει όσους δούλους επιθυμούσε αρκεί όμως να τους διδάξει  κάποια τέχνη. Όποιος έτρεφε «δούλον αργόν» είχε να κάμει με τις συνέπειες του νόμου.

Ας συζητήσουμε για κάποια τελευταία δικαιώματα των δούλων. Ο δούλος , παρουσία του κυρίου του, μπορούσε να είναι ενάγων σε μία δίκη.Δικαιούται, να έχει δικά του χρήματα, δεν καταβάλλει χρηματικές αποζημιώσεις στα δικαστήρια αλλά νομιμοποιείται η τιμωρία του διά του ραβδισμού. Όμως τουλάχιστον στην Αθήνα ο  κύριός του δεν έχει δικαίωμα ζωής και θανάτου επάνω του. Για αυτό και στην Εκάβη του Ευριπίδου διαβάζουμε: « Σε εσάς τους Έλληνας ο Ελεύθερος και ο Δούλος προστατεύονται το ίδιο από τους νόμους κατά της  ανθρωποκτονίας». Ο φονεύς δούλου στην Αθήνα τιμωρείται με εξορία, ποινή βαρυτέρα της θανατικής ποινής.

Όσοναφορά στην Λακεδαιμονία, οι είλωτες ήταν αντίθετα με την Αθήνα, στενά προσκολημμένοι στη γή, άρα οι δούλοι στην Σπάρτη δεν ήταν ιδιώτες αλλά γενικώς υπήρχε η αίσθηση ότι ανήκουν στην Πολιτεία.Διότι ο Σπαρτιάτης πολίτης δεν είχε την ίδια σχέση  έναντι της Πολιτείας. Ο αριθμός των δούλων στην Σπάρτη είναι δεκαπλάσιος των ελευθέρων πολιτών και υπόκεινται στην Πολιτεία, αποτελούν σεβαστή ιδιοκτησία της Πόλης, πολύτιμο κεφάλαιο παραγωγής καρπών,πλούτου, χρησίμης εκμετάλλευσης  της γής. Οι Σπαρτιάτες δεν είχαν κανένα δικαίωμα να αποπέμψουν τους είλωτές τους από τους οποίου  έπαιρναν τους χρειαζομένους καρπούς ώστε να ζήσουν (σιτάρι, κριθάρι κ.λ.π) στη λογική ότι με αυτόν τον τρόπο συνετηρείτο η Σπαρτιατική Πολιτεία.

Άρα η Αρχαία Ελλάδα εδημιούργησε την κοινωνία κατά προτύπωση του σύμπαντος  κόσμου. Με την συμπαντική κοσμική ταξιθέτηση, χειριζομένη δυναμικά και αποτελεσματικά τους ανθρώπους της. Όταν ο άνθρωπος μετετράπη όχι σε ό,τι Είναι αλλά σε ό,τι ιδέα και αξία υπηρετεί τότε οι άνθρωποι διαμοιράσθηκαν με  βάση ιδέες και αξίες (οι οποίες στις περισσότερες των περιπτώσεων καμμία σχέση με τον σύμπαντα κόσμο δεν είχαν): άρα σήμερα φθάσαμε στο σημείο όλοι να πολεμούν όλους διότι οι άνθρωποι δεν έχουν σημείο αναφοράς τον τρόπο λειτουργίας του σύμπαντος  κόσμου αλλά των εμπόρων ιδεών και αξιών (του ατομισμού και της ατομικής συμφεροντολογικής εξήγησης πραγμάτων και εποχών).